Халыҡтар берҙәмлеге көнө

Байрам 2004 йылдың 29 декабрендәге «Рәсәйҙең хәрби даны көндәре тураһында»ғы Федераль закондың 1-се статьяһына үҙгәрештәр индереү тураһында» 200-ФЗ һанлы Федераль законына ярашла булдырылған^[1]. 2005 йылдың 21 июлендә үҙгәрештәр индерелгәндән һуң, закон «Рәсәйҙә хәрби дан көндәре һәм иҫтәлекле даталар тураһында» тип атала башлай^[2].

Милли берҙәмлек көнө тәүге тапҡыр 2005 йылдың 4 ноябрендә билдәләнә. Шул уҡ йылда байрам ял көнө һәм рәсми байрам булып ҡала^[3].

Ял көнөн күсереү

Әгәр 4 ноябрь шәмбе йәки йәкшәмбегә тура килһә, ял көнө күсерелә. Ул шулай уҡ башҡа бер нисә осраҡта кисектерелә — 2025 йылда байрам шишәмбегә тура килә, шуға күрә шәмбе, 1 ноябрь, ҡыҫҡартылған эш көнөнә, ә дүшәмбе, 3 ноябрь, ял көнөнә әйләнә. Алты көнлөк эш аҙнаһынан һуң (27 октябрҙән 1 ноябргә тиклем) рәсәйлеләргә өс көн ял булдыҡ — 2, 3 һәм 4 ноябрь (йәкшәмбе, дүшәмбе һәм шишәмбе).

Халыҡтар берҙәмлеге көнө 1612 йылдың 22 октябрендә (1 ноябрь) земство старостаһы Кузьма Минин һәм кенәз Дмитрий Пожарский етәкселегендәге халыҡ ополчениеһы Речь Посполитая ғәскәрҙәрен Ҡытай-ҡаланан ҡыуып cығара Һәм eларҙы Мәскәүҙән сигенергә мәжбүр итә. Был ваҡиға Болалы ваҡыт (рус.)баш. дәүеренә нөктә ҡуя^[4].

Болалы ваҡыт һәм поляк интервенцияһы

Рәсәй тарихында Бола ваҡыты тип XVI быуат аҙағынан XVII быуат башына тиклемге осорҙо атайҙар. 1598 йылда һуңғы Рурик династияһы — вариҫһыҙ Федор Иванович вафат булғас Рус батшалығында хакимлыҡ итеүсе династия тамамлана. Был хәлдән һуң Рәсәй тәхетенә күп һанлы алдаҡсылар күтәрелеүенә, граждандар һуғышына һәм сит илдәрҙең ҡыҫылышы башлана.

1609 йылдың көҙөндә, Рәсәйҙең хәрби һәм сәйәси власының көсһөҙләнеүе һәм Ялған Дмитрий II ихтилалы осоронда, Польша короле Сигизмунд III Рәсәй батшалығына ҡаршы һуғыш асҡанда кисерә ил иң тәрән көрсөктө кисерә. Мәскәүҙә, 1610 йылда, Василий Шуйскийҙы тәхеттән төшөргәндән һуң, власҡа Ете баярҙар тип аталғандар килә. Баярҙар, Сигизмунд III улы Владислав Васаны Рәсәй тәхетенә ултыртырға ниәтләп, поляк-литва ғәскәрҙәрен Кремлгә индерергә рөхсәт итә.

1611 йылдың ғинуар башында Мәскәү һәм Бөтә Русь патриархы Гермоген Рәсәй ҡалаларына хаттар ебәрә башлай, унда халыҡты православиены яҡлап күтәрелергә һәм Мәскәүҙән алдаҡсыларҙы һәм поляк баҫҡынсыларын ҡыуып сығарырға саҡыра. «Иң Изге Богородица йорто өсөн йәнеңде бирергә ваҡыт!» — тип яҙа Гермоген^[5].

Минин һәм Пожарскийҙың халыҡ ополчениеһы

1611 йылдың сентябрендә Түбәнге Новгородта Гермогендың уставын тикшереү өсөн йыйылған ҡала советында «сауҙагәр» земство старшинаһы Кузьма Минин ҡала халҡын халыҡ ополчениеһы (рус.)баш. төҙөргә саҡыра.

Баш командующий итеп кенәз Дмитрий Пожарский саҡырыла. Армияға иҡтисади ярҙам күрһәтеү өсөн яуаплылыҡ Кузьма Мининға йөкмәтелә, ул Пожарский менән бергә ополчение аҫтында төҙөлгән ваҡытлыса земство хөкүмәтен, «Совет всея Земли» идараһын етәкләй^[6].

1612 йылдың авгусында Мәскәү өсөн алыш башлана. Поляктарға ярҙамға йүнәлгән Литва гетманы Ян Ходкевичтың ғәскәрҙәре сигенергә мәжбүр була.

Ополченсыларҙың еңеүе Кремлдә поляк-литва ғәскәрҙәренең яҙмышын хәл итә: 1612 йылдың 22 октябрендә (1 ноябрь) Ҡытай-ҡала алына, 1612 йылдың 24 октябрендә (3 ноябрь) поляктар Неглинка ярына ҡараған кремль ҡапҡаларын аса һәм ҡамауҙа ҡалған урыҫ кешеләрен сығара.

Ҡазан Божья Матерь иконаһының күсермәһе (рус.)баш. Икенсе ополчениеның төп изге ҡомартҡыһы булып тора^[7]. 1612 йылдың 25 октябрендә (4 ноябрь) Тәре йөрөшө үтә[8]. Ополчениеның поляк-литва интервенттарын еңеүен халыҡ иконаның йоғонтоһо менән бәйләй. Шуға ла тиҙҙән Кенәз Пожарский аҡсаһына Ҡыҙыл майҙанда икона образы ҡуйылған Ҡазан соборы төҙөлә.

1649 йылда батша Алексей Михайлович Ҡазан Божья Матерь иконаһы көнөн йәйгеһен генә түгел, 22 октябрҙә лә (юлиан календары буйынса) билдәләргә ҡуша. Был көн сиркәү-дәүләт байрамына әүерелә һәм Рәсәйҙә 1917 йылға тиклем билдәләнә^[8].

1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң Ҡазан Божья Матерь иконаһы көнөн дәүләт кимәлендә билдәләү туҡтатыла. Советтар Союзында 7 ноябрҙә Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы көнө билдәләнә.

СССР тарҡалғандан һуң 7 ноябрь ял көнө булып ҡалды, әммә байрам тантаналы билдәләнмәне. 1995 йылда ул «Минин һәм Пожарский етәкселегендәге халыҡ ополчениеһы тарафынан Мәскәүҙе поляк илбаҫарҙарынан азат итеү көнө» тип алмаштырылды һәм Рәсәйҙә Хәрби дан көндәре исемлегенә индерелде^[9]. 1996 йылда 7 ноябрь «Килешеү һәм ярашыу көнө» тип иғлан ителә һәм 2004 йылға шулай атала.

Хәҙерге Рәсәйҙә байрамды тергеҙеү идеяһы Рәсәй Дини-ара советы тарафынан 2004 йылдың сентябрендә белдерелә Һәм Мәскәү Һәм бөтә Русь Патриархы Алексий II тарафынан хуплана, Ул: «Был көн беҙгә 1612 йылда төрлө динле һәм милләтле рәсәйлеләрҙең бүленеште еңеп, ҡурҡыныс дошманды еңеп сығыуын һәм илде тотороҡло граждандар тыныслығына алып килеүен хәтерләтә»^[10].

2004 йылдың 23 ноябрендә Дләт Думаһына Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт кодексына төҙәтмәләр индереү тураһында закон проекты индерелә. Атап әйткәндә, революция йыллығын 7 ноябрҙе байрам итеүҙе бөтөрөүҙе һәм яңы байрамды — 4 ноябрҙә индереүҙе күҙ уңында тота^[11]. Шул уҡ көндө Рәсәй Дини-ара советы 4 ноябрҙә яңы байрам булдырыу инициативаһын хуплай. «7 ноябрь — Рәсәйҙе икегә бүлде, был көн татыулыҡ көнө булманы, тип иҫәпләйбеҙ… Мәскәүҙе сит ил баҫҡынсыларынан азат итеү 1612 йылда халыҡты берләштерә һәм туғандарҙы үлтереүсе ҡан ҡойошто туҡтата», — тиелә мөрәжәғәт тексында^[12].

2004 йылдың 27 декабрендә Дәүләт Думаһы үҙгәрештәрҙе ҡабул итә, ә 29 декабрҙә Рәсәй Президенты 4 ноябрҙе Милли берҙәмлек көнө (2005 йылдан ял көнө) тип билдәләү тураһындағы законға ҡул ҡуя^[13].

2005 йылда булдырылған байрамдың маҡсаттары:

• Идеологияны тарих менән алмаштырыу. Байрам 7 ноябрҙе (Октябрь революцияһы көнө) яңы, берләштереүсе дата итеп алмаштыра, баҫымды революцион ваҡиғаларҙан азатлыҡ ваҡиғаларына күсерә^[3].
• Милли берҙәмлек символы. Төп хәбәр — тышҡы һәм эске хәүефтәр алдында Рәсәйҙең күп милләтле халҡының берләшеүе. Рәсми сығыштарҙа берҙәмлектең ҡәҙере бигерәк тә һыҙыҡ өҫтөнә алына^[14].
• Православие менән бәйләнеш. Дата Ҡазан Иконы байрамына тура килә, уға рухи һәм тарихи әһәмиәт бирә (икона ополчение символы булған)^[15][14].

2004 йылдың аҙағында 1995 йылдың 13 мартындағы 32-ФЗ һанлы «Рәсәйҙең хәрби дан көндәре һәм иҫтәлекле даталары тураһында» федераль законға үҙгәрештәр индерелә, уға ярашлы Халыҡтар берҙәмлеге көнө 4 ноябрҙә билдәләнә^[16][17]. Закон проектына аңлатма яҙыуында былай тиелгән^[18]:

1612 йылдың 4 ноябрендә Кузьма Минин һәм Дмитрий Пожарский етәкселегендәге халыҡ ополчениеһы яугирҙәре Ҡытай-ҡаланы штурмлап ала, Мәскәүҙе поляк интервенттарынан азат итә һәм сығышына, диненә һәм йәмғиәттәге дәрәжәһенә ҡарамай, бөтә халыҡтың батырлығы һәм берҙәмлеге өлгөһөн күрһәтә.

Ҡытай-ҡала 1612 йылдың 22 октябрендә юлиан календары буйынса алына, был ваҡиға григориан календары буйынса 1612 йылдың 1 ноябренә тап килә.

XXI быуаттың беренсе сирегендәге Рәсәй тарихнамәһендә Кремлде азат итеү 26 октябрҙә (5 ноябрҙә) поляк гарнизоны командованиеһы капитуляцияға ҡул ҡуйған саҡта булған тигән раҫлау дөйөм ҡабул ителгән тип иҫәпләнә. Ә гарнизон икенсе көндө — 27 октябрҙә (6 ноябрҙә) алына^[19][20].

2024 йылда «Йәмәғәт фекере фонды» үткәргән һорау алыу буйынса, респонденттарҙың күпселеге (72 %) Рәсәй халыҡтар берҙәмлеге көнө кәрәк тип иҫәпләй, һәм рәсәйлеләрһең 17 проценты ғына быға риза түгел. 61 % — 1612 йылдың 4 ноябрендәге ваҡиғаларҙың йыллығын халыҡтар берҙәмлеге көнө итеп һайлауҙы дөрөҫ тип иҫәпләй^[21].

ВЦИОМ үткәргән һорау алыуҙары күрһәтеүенсә, рәсәйлеләрҙең байрамға мөнәсәбәте уның ойошторолғандан алып ныҡ үҙгәргән — әгәр 2009 йылда респонденттарҙың 66 проценты өсөн был байрам бер ни ҙә аңлатмаһа, 2024 йылда уларҙың һаны 23 процентҡа тиклем кәмей. Шул уҡ ваҡытта рәсәйҙәрҙең 38 проценты байрамды ил халыҡтарының берҙәмлеге һәм берҙәмлеге символы тип иҫәпләй^[22].

Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда Рәсәй президенты Минин һәм Пожарский һәйкәленә венок һалыуы — Халыҡтар берҙәмлеге көнөн байрам итеүҙең төп ваҡиғаһы^[23].

2005 йылдың 4 ноябрендә түбәнге Новгородта Зураб Церетели эшләгән һәйкәлдең бәләкәйләштерелгән күсермәһе асыла^[24]. 2019 йылда Ярославлдә Мәскәүҙе азат иткән халыҡ ополчениеһы етәкселәренә һәйкәл асыла^[25]. Ополченсыларға Һәйкәлдәр Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында ла бар. Был һәйкәлдәр шулай уҡ халыҡтар берҙәмлеге көнөн байрам итеү үҙәге булып тора.

Православие христиандары был көндө Алла Әсәһенә (рус.)баш. аралашсылыҡ өсөн рәхмәт уҡыуҙан башлай[^[26].

Байрам көндәрендә Рәсәй ҡалаларында концерттар, фестивалдәр, хәйриә акциялары, спорт саралары үткәрелә. Төрлө партиялар һәм йәмәғәт хәрәкәттәре был көндө күп милләтле халыҡтың берҙәмлегенә, гражданлыҡ батырлығы роленә һәм тарихи хәтергә арналған патриотик акциялар үткәрә.

• Днестр буйы Молдова Республикаһы. 4 ноябрь — Халыҡтар берҙәмлеге көнө. Ил президенттың 2012 йылдың 16 ноябрендәге указына ярашлы, иҫтәлекле даталар иҫәбенә инә, билдәләнә, әммә ял көнө тип иҫәпләнмәй^[27][28].
• Көньяҡ Осетия. 4 ноябрҙә халыҡтар берҙәмлеге көнө билдәләнә^[29][30].