Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Космонавтика көнө

Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһы

Library.png
Был мәҡәләлә Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһы фонды материалдары файҙаланылды
Ентеклберәк
Learning.svg

Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһы

Arrow-Right.png
Library.png
Был мәҡәләлә Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһы фонды материалдары файҙаланылды
Материалдарға күсергә

Космонавтика көнө (рус. День космонавтики) — кешенең космосҡа тәүге осошона бағышланған байрам[1]. Тәүҙә ул СССР-ҙа билдәләнгән, һуңыраҡ башҡа илдәрҙә лә киң таралған.

Байрам йыл һайын 12 апрелдә үткәрелә. Был дата 1961 йылда Юрий Гагарин тарафынан кешенең космосҡа тәүге осошо хөрмәтенә билдәләнгән.

Тарихы һәм байрам итеү

1961 йылдың 12 апрелендә совет космонавты Юрий Алексеевич Гагарин «Восток-1» космик карабында Байконур космодромы майҙансығынан йыһанға оса һәм Ер тирәләй тәүге космик осош яһай[2]. Осош 108 минут дауам итә. Гагарин Һарытау өлкәһе биләмәһенә төшә. Һуңыраҡ был урында Юрий Гагарин исемендәге «Космос яулаусылар паркы» төҙөлә[3][4].

undefined

Космонавтика көнө рәсми рәүештә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1962 йылдың 9 апрелендә булдырыла. Байрамды индереү инициаторы — СССР-ҙың икенсе лётчик-космонавты Герман Титов була[5][6].

Шулай уҡ был көндә Бөтә донъя авиация һәм космонавтика көнө лә билдәләнә. Был көн Халыҡ-ара авиация федерацияһы (рус.)баш. ҡарары менән 1968 йылда раҫланған[7].

1980 йылда Космонавтика көнө СССР-ҙа ҡабаттан рәсми рәүештә раҫлана. Хәҙерге ваҡытта ул Рәсәй Федерацияһы территорияһында ла шул уҡ көндә билдәләнә[1].

Рәсәй федерацияһында Космонавтика көнө, СССР-ҙағы кеүек, 1995 йылдың 13 мартындағы 32-ФЗ һанлы Федераль закондың 1.1 статьяһына ярашлы билдәләнә[8]. Байрам саралары, ҡағиҙә булараҡ, Мәскәү һәм Калуга ҡалаларында үтә. Мәскәү планетарийында экскурсиялар ойошторола, Космонавтика музейында лекциялар һәм күргәҙмәләр үтә. Калугалағы Дәүләт космонавтика тарихы музейында ла төрлө саралар уҙғарыла[9][10][11].

2016 йылдан башлап «Космос — ул беҙ» тигән Гагарин дәресе үткәрелә, дәрес һуңынан Рәсәйҙән ситтә лә ойошторола башлай[12].

2011 йылда, кешенең космосҡа тәүге осошоноң 50 йыллығына арналған саралар сиктәрендә, Рәсәйҙә космонавтика йылы иғлан ителә. 2016 йыл — Гагарин йылы тип иғлан ителә[12].

2021 йылда, Гагарин осошоноң 60 йыллығына, махсус күргәҙмәләр һәм саралар ойошторола. Шуларҙың береһе — Мәскәүҙәге Космонавтика музейындағы «Беренсе» күргәҙмәһе була. «Восток-1» карабының ергә төшөү аппараты күргәҙмәнең төп экспонаты була[12].

2023 йылда пандемия сикләүҙәре бөтөрөлгәндән һуң, байрам киң масштабта билдәләнә. Мәскәүҙә күргәҙмәләр, лекциялар, кино күрһәтеүҙәр үткәрелә. Саратов ҡалаһында, Гагарин йәш саҡта уҡыған урында, тантаналы митинг уҙғарыла[13].

Космонавтика көнө шулай уҡ Ҡазан[14], Санкт-Петербург, Архангельск[15][16] һәм башҡа ҡалаларҙа ла билдәләнә.

Рәсәйҙә байрам статусы үҙгәртеү буйынса инициативалар

Космонавтика көнөн Рәсәйҙә дәүләт байрамы һәм ял көнө итеү маҡсатында йәмәғәтселек тарафынан бер нисә тапҡыр инициативалар күтәрелә. Был тәҡдимде күп кенә космонавтика музейҙары, ғәмәлдәге һәм элекке космонавтар, шулай уҡ ҡайһы бер сәйәси эшмәкәрҙәр хуплай.

Әлеге инициатива төрлө осорҙарҙа төрлө сәйәси партиялар депутаттары тарафынан да яҡлау таба.

Беренсе тапҡыр Космонавтика көнөн дөйөм милли байрам статусы биреү тураһында закон проекты Дәүләт Думаһы ҡарауына 2001 йылда индерелә. Уның инициаторҙары «Рәсәй төбәктәре», КПРФ, ЛДПР, «Народовластие», Берҙәм Рәсәй, «Отечество — Вся Россия», «Медведь» партиялары депутаттары була. Закон проекты 2001—2002 йылдарҙа ҡаралһа ла, парламент тарафынан хупланмай.

2006 йылдың майында байрам статусын үҙгәртеү буйынса тағы бер ынтылыш була. Был юлы инициативаны «Родина» партияһы һәм КПРФ депутаттары күтәрә, һуңыраҡ уларҙы «Берҙәм Рәсәй» партияһы депутаты Геннадий Райков хуплай. Улар Рәсәй көнөн 12 июндән 12 апрелгә күсереү тәҡдиме менән сығыш яһай. Әммә был закон проекты ла 2006—2008 йылдарҙа ҡаралып, ҡабул ителмәй[17].

Иң етди ынтылыштарҙың береһе 2013 йылда теркәлә. Был ваҡытта Ғәҙел Рәсәй фракцияһы депутаттары — Сергей Миронов, Николай Левичев, Валерий Черешнев, Михаил Емельянов, Александр Агеев — тейешле закон проектын Дәүләт Думаһына индерә. Улар Раштыуа каникулдарының бер көнөн алып, 12 апрелде дөйөм милли ял көнө итергә тәҡдим итә. Закон проекты 2013—2015 йылдарҙа ҡарала, шулай уҡ Рәсәй Президентына, Федерация Советына һәм хөкүмәткә ебәрелә, әммә ҡабул ителмәй[18].

2017 йылда Рәсәй Федерацияһының Йәмәғәт палатаһы Космонавтика көнөн ял көнө итеү тәҡдиме менән сығыш яһай, ләкин был инициатива ла тормошҡа ашырылмай[19].

2021 йылда, Юрий Алексеевич Гагарин осошоноң 60 йыллығына бәйле, 12 апрелде ял көнө итеү буйынса яңы тәҡдимдәр яңғырай. Был юлы инициативаны «Рәсәй коммунистары» партияһы күтәрҙе[20]. Шулай уҡ ошондай уҡ тәҡдим менән лётчик-космонавт, Дәүләт Думаһының экология һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау комитеты рәйесе урынбаҫары Елена Серова сығыш яһаны[21].

2023 йылға ҡарата Космонавтика көнөнөң статусы үҙгәрешһеҙ ҡала: 12 апрель рәсми ял көнө итеп раҫланмай.

Кешенең космосҡа осошоноң халыҡ-ара көнө

2011 йылдың 7 апрелендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Генераль Ассамблеяһының махсус пленар ултырышында 12 апрель рәсми рәүештә Кешенең космосҡа осошоноң халыҡ-ара көнө тип иғлан ителә[22][23].

Резолюцияның авторҙаштары булып 60-тан ашыу дәүләт сығыш яһай. Был ҡарар кешенең космосҡа тәүге осошоноң 50 йыллығын билдәләү айҡанлы ҡабул ителә[24].

Был көнгә бәйле башҡа ваҡиғалар

Кешенең космосҡа тәүге осошонан теүәл 20 йыл үткәс, 1981 йылдың 12 апрелендә, Америка «Спейс Шаттл» программаһы буйынса тәүге пилотлы осош башлана. Был осош кешелек тарихында космик тикшеренеүҙәрҙең яңы этабын аса[25].

Юрий Алексеевич Гагарин осошона һәм «Шаттл» программаһына бағышлап, 2001 йылдан алып донъяның төрлө ҡалаларында «Юрий төнө» халыҡ-ара фестивале үткәрелә. Уны ойоштороусы — Космос быуыны консультатив советы, ул 60-тан ашыу ил вәкилдәрен берләштерә[26].

2019 йылда фестиваль донъяның тиҫтәләгән илендә уҙа, уның сиктәрендә йөҙҙән ашыу сара теркәлә. Халыҡ-ара майҙансыҡтар араһында Discovery үҙәге, Авиация һәм космос музейы, Космос үҙәге, шулай уҡ Көньяҡ полюстағы Амундсен — Скотт станцияһы бар[26].

Мәҙәниәттә

«Трава у дома» йыры, космонавтар осош көнөндә ҡунаҡханан сыҡҡанда яңғыраған көй булараҡ, Роскосмос тарафынан рәсми рәүештә Рәсәй космонавтикаһының гимны тип танылған.

Мәскәү ҡалаһында Космонавтика көнөнә бағышланған «Пора в космос!» фестивале даими рәүештә үткәрелә. Ул ВДНХ биләмәһендә, космос павильоны янында ойошторола.

Сараның төп ойоштороусыһы — Рәсәй космонавтика музейҙары ассоциацияһы, сара Роскосмос ярҙамында уҙғарыла.

Филателия

Ю. Гагарин төшөрөлгән почта маркаһы. СССР, 1964
А. Леонов төшөрөлгән почта маркаһы. СССР, 1967
Почта маркаһы. СССР, 1972
«Мир» орбиталь станцияһы төшөрөлгән почта маркаһы. СССР, 1990
Почта маркаһы. Ҡаҙағстан, 1996
Кешенең йыһанға осоуының 50 йыллығы хөрмәтенә юбилей маркаһы. Украина, 2011

Нумизматикала һәм фалеристикала[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Рәсәй Банкы тәңкәһе Ю. А. Гагариндың йыһанға осоуының 40 йыллығы
Рәсәй Банкының юбилей тәңкәһе кешенең космосҡа тәүге осоуына 50 йыл, 2011
Гагарин значогы, 1961 СССР
12 Апрель Космонавтика көнө значогы

Иҫкәрмәләр

[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]
  1. ↑ 1 2 День космонавтики (10 малоизвестных фактов о полёте Юрия Гагарина). Ульяновский государственный университет (12 апрель 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 август 2023.
  2. ↑ 12 апреля 1961 года состоялся первый полёт человека в космос. Российское историческое общество (12 апрель 2023).
  3. ↑ Давыдов В. А. Первый Пилотируемый Полёт, том 2. — М.: Родина Медиа, 2011. — С. 42. — 1096 с. — ISBN 978-5-905350-01-6.
  4. ↑ Парк покорителей космоса им. Юрия Гагарина. Объединённый мемориальный музей-заповедник Ю. А. Гагарина. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 август 2023.
  5. ↑ День воздушного флота, День космонавтики. Стенгазета Министерство авиационной промышленности СССР «Крылья Родины». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 апрель 2026. Архивировано 26 март 2013 года.
  6. ↑ Дмитрий Писаренко. «Орёл» и романтик. В чём космонавт № 2 оказался первым? Аргументы и факты (11 сентябрь 2020). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 август 2023.
  7. ↑ День авиации и космонавтики // Авиация: Энциклопедия / гл. ред. Г. П. Свищев. — М.: Большая Российская Энциклопедия, 1994. — ISBN 5-85270-086-Х.
  8. ↑ Федеральный закон Российской Федерации от 13 марта 1995 г. № 32-ФЗ «О днях воинской славы и памятных датах России». КонсультантПлюс. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 апрель 2026.
  9. ↑ День космонавтики в Московском планетарии. Московский планетарий (1 апрель 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 апрель 2026.
  10. ↑ В Калуге отметили День космонавтики. Калуга BezФормата (12 апрель 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 август 2023.
  11. ↑ По всей Калужской области проведут мероприятия в честь Дня космонавтики. НикаTV (12 апрель 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 апрель 2026.
  12. ↑ 1 2 3 История Дня космонавтики. ТАСС (11 апрель 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 апрель 2026.
  13. ↑ В Саратове началось празднование Дня космонавтики. Саратов BezФормата (12 апрель 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 апрель 2026.
  14. ↑ На «реактивном» субботнике в Казани за 108 минут собрали 14 КАМАЗов мусора. Официальный портал органов местного самоуправления города Казани (12 апрель 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 апрель 2026.
  15. ↑ День космонавтики в Санкт-Петербурге 2023. Комсомольская правда (апрель 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 апрель 2026.
  16. ↑ Аким Самедов, Светлана Михеевская, Юрий Теленков. Портрет Гагарина и космический остров: как в Поморье отметили День космонавтики. телеканал «Регион 29» (13 апрель 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 апрель 2026.
  17. ↑ Зюганов предложил сделать День космонавтики выходным. Информационное Агентство «Хакасия» (12 апрель 2016). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2026-048-06.
  18. ↑ Светлана Субботина, Юлия Цой, Анастасия Миткевич. День космонавтики предлагают сделать нерабочим. Известия (12 апрель 2013). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 апрель 0263.
  19. ↑ В Общественной палате предложили сделать День космонавтики выходным. РИА Новости (12 апрель 2017). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 апрель 2026.
  20. ↑ Мария Левонян. В Госдуме предложили сделать 12 апреля выходным днем. Сургут BezФормата (7 ғинуар 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 апрель 2026.
  21. ↑ Александр Емельяненков. День космонавтики в год юбилея предложили сделать выходным. Российская газета (8 ғинуар 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 август 2023.
  22. ↑ 12 апреля – Международный день полёта человека в космос. Новости ООН (12 апрель 2022).
  23. ↑ Резолюция A/65/271 от 25 марта 2011 года. Организация Объединенных Наций. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 апрель 2026.
  24. ↑ День космонавтики. Центр космонавтики и авиации на ВДНХ. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 апрель 2026.
  25. ↑ «Приблизили новые миры»: как США запустили шаттл в годовщину полёта Гагарина. [азета.ru (12 апрель 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 апрель 2026.
  26. ↑ 1 2 «Юрьева ночь» в память о полете Гагарина пройдет в десятках стран. ТАСС (6 апрель 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 апрель 2026.

Һылтанмалар

[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Категориялар