Хәтер һәм ҡайғы көнө

Хәтер һәм ҡайғы көнөндә Рәсәй биләмәһендә административ биналарҙа дәүләт флагтары төшөрөлә^[9]. Мәҙәниәт учреждениеларында, телевидениела һәм радиола 22 июндә күңел асыу саралары һәм тапшырыуҙары туҡтатып торола. Ил етәкселәре Мәскәүҙә Александров баҡсаһында Билдәһеҙ Һалдат Ҡәберенә матәм веноктары һала^[6].

Рәсәй халҡы һуғыш башланыуын бер минут тын ҡалып һәм ҡыңғырауҙар сыңлағанда иҫкә ала. Күп ҡалаларҙа тәүге иҫтәлекле саралар теүәл таңғы сәғәт 4-тә — һуғыш башланған сәғәттә үткәрелә^[6]. Мәскәү ваҡыты менән 12:15 сәғәттә «Бөтә Рәсәй тынлыҡ минуты» була: телевидениела һәм радиола трансляциялар туҡтатыла, кешеләрҙе, туҡтап, һәләк булғандарҙы иҫкә алырға саҡырыла^[10].

1996 йылдан Мәскәү үҙәгендә Александров баҡсаһындағы Мәңгелек ут янында йыл һайын «Хәтер вахтаһы. Мәңгелек ут» асыҡ патриотик акцияһы үткәрелә. Акция барышында һәр ҡатнашыусы совет халҡының һуғыш йылдарындағы батырлығына хөрмәт билдәһе итеп хәтер шәмен тоҡандыра. 2015 йылда акция рәсми рәүештә дөйөм Рәсәй акцияһына әйләнә һәм герой-ҡалаларҙа һәм хәрби дан ҡалаларында берҙәм стандарт буйынса үтә^[6].

2009 йылдан алып йыл һайын 21 июндән 22-һенә ҡарай төндә «Хәтер шәме» Бөтә Рәсәй мемориаль акцияһы үткәрелә. Ҡалалар һәм ауылдар халҡы шәмдәр тоҡандыра һәм Бөйөк Ватан һуғышына арналған мемориалдар һәм һәйкәлдәр янына урынлаштыра. Хәтер вахталары Рәсәйҙең бөтә төбәктәрендә лә үтә. «Еңеү ирекмәндәре» Бөтә Рәсәй йәмәғәт хәрәкәте вәкилдәре акцияны техник яҡтан ойоштороуҙа ярҙам итә^[11]. Шулай уҡ Деньпамяти.рф сайтында ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында быны шәхсән эшләй алмағандар виртуаль хәтер шәмен ҡабыҙа. Мәскәүҙә «Хәтер һыҙаты» акцияһы үтә, уның барышында «Музеон» сәнғәт паркының Ҡырым яр буйында һуғыштың һәр көнөн сағылдырған 1418 шәм тоҡандырыла^[12].

Йыл һайын һуғыш башланған көн алдынан «Хәтер поезы» йәштәр-патриотик акцияһы башлана. Мәскәүҙән һәм Санкт-Петербургтан Минск һәм Брестҡа поездар юлға сыға. Йола буйынса 22 июндә таңғы сәғәт 4-тә Брест ҡәлғәһендә мемориаль комплекстың Тантаналар майҙанында «Бөйөк йылдарға табынайыҡ» митинг-реквиемы башлана. Йыл һайын Буг йылғаһы һыуҙарына йәштәр мемориалдың мәңгелек утынан ҡабыҙылған шәмдәр ултыртылған веноктар төшөрә^[6].

Бөтә Рәсәй буйлап митингылар, хәтер кисәләре, батырлыҡ дәрестәре, патриотик концерттар, күргәҙмәләр һәм кино күрһәтеүҙәр үтә. Эҙәрмәндәр отрядтары һәм ирекмәндәр «Ҡыҙыл ҡәнәфер», «Хәтер баҡсаһы», «Еңеүселәр хыялдары» акцияларын һәм тарихи хәтерҙе һаҡлауға йүнәлтелгән башҡа саралар үткәрә^[11].

Ғибәҙәтханаларҙа һәләк булғандарға бағышлап йыназа ғибәҙәт ҡылыуҙары һәм литиялар уҙғарыла^[13].

Рәсәй төбәктәрендә, Башҡортостанда ла, Хәтер һәм ҡайғы көнө билдәләнә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостандан 700 меңдән ашыу кеше илде һаҡларға сафҡа баҫа, шуларҙың 300 меңдән ашыуы һәләк була^[14].

Хәтер һәм ҡайғы көнө хаҡында Башҡортостан Республикаһы Башлығы Радий Хәбиров социаль селтәрҙәге сәхифәһендә яҙып сыға. Хәтер һәм ҡайғы көнө алдынан республикала меңәрләгән шәм тоҡандырылды, был көндәрҙә һәләк булған геройҙарыбыҙҙы иҫкә алабыҙ, һуғышта һәләк булғандарҙың барыһы алдында ла баш эйәбеҙ, тип билдәләй ул^[15].

Башҡортостан етәкселеге Бөйөк Ватан һуғышы геройҙарын иҫкә ала. 2026 йылдың 22 июнендә, Бөйөк Ватан һуғышы башланыуҙың 85 йыллығы көнөндә, премьер-министр Андрей Назаров етәкселегендәге БР хөкүмәте ағзалары «Фронтҡа киткән яҡташтарға» мемориалына сәскә һала, матәм сараларында ҡатнаша^[16].

2026 йылдың 22 июнендә өфөләр һәм ирекмәндәр тыныс күк йөҙө өсөн рәхмәт йөҙөнән тыл хеҙмәтсәндәренә ҡуйылған һәйкәл янында меңәрләгән шәм тоҡандыра. Иртәнге сәғәт дүрттә Еңеү паркында ла халыҡ күп була^[17].

2026 йылдың 22 июнендә Башҡортостан Республикаһының хәрби комиссары, полковник Михаил Блажевич саҡырыуы буйынса, протоиерей Александр Данилов Өфө ҡалаһының Сергий зыяратында Хәтер һәм ҡайғы көнөнә арналған митингта ҡатнаша, һуңынан Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булғандар иҫтәлегенә мемориалындағы һалдат һәйкәленә сәскә һалалар^[18].

Беларусь Республикаһында 22 июнь Бөйөк Ватан һуғышы һәм белорус халҡының геноциды ҡорбандарын бөтә халыҡ иҫкә алыу көнө булараҡ билдәләнә. Ил буйлап һәләк булған яугирҙар һәм геноцид ҡорбандары иҫтәлегенә Бөтә Белоруссия тынлыҡ минуты иғлан ителә. Белорус дәүләт Бөйөк Ватан һуғышы тарихы музейы ул осорҙағы ҡомартҡыларҙың һәм документтарҙың үҙәк һаҡлағысы булып тора^[19][20].

Ҡаҙағстанда илдең бөтә төбәктәрендә Хәтер һәм ҡайғы көнө билдәләнә. Хәрби дан мемориалдарына сәскәләр һәм веноктар һалына, һуғышта һәләк булғандарҙың иҫтәлегенә шәмдәр ҡабыҙыла. Иҫкә алыу йолалары шулай уҡ патриотик митингылар һәм һәләк булғандарҙың хәтерен мәңгеләштереү буйынса акцияларҙы үҙ эсенә ала^[21][22].

Ҡырғыҙстанда Хәтер һәм ҡайғы көнө «Тыныслыҡ хаҡына хәтер» халыҡ-ара акцияһы сиктәрендә билдәләнә. Бишкәктә Евразия халыҡтары ассамблеяһы һәм Ҡырғыҙстан халҡы ассамблеяһы вәкилдәре Еңеү мемориалына сәскә һала һәм һәләк булғандарҙы бер минут тын ҡалып иҫкә ала^[23].

2024 йылда Бишкәктә Д. Д. Шостаковичтың 7-се (Ленинград) симфонияһы моңо аҫтында Еңеү блокадасылары һәм ирекмәндәре һуғыш көндәре һаны буйынса скрипка һүрәте һәм «Йәшәү хаҡына 7-се симфония» тигән яҙыу рәүешендә 1418 шәм тоҡандыра^[21].

Әрмәнстанда Хәтер һәм ҡайғы көнө Еревандың Еңеү паркында билдәләнә. Рәсәй һәм Белоруссия илселектәре, Россотрудничество, ветерандар берләшмәләре һәм йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре Билдәһеҙ Һалдат Ҡәберенә веноктар һәм сәскәләр һала. Әрмәнстан шулай уҡ «Хәтер шәмдәре» халыҡ-ара акцияһында ҡатнаша^[21][24].

Тажикстанда 22 июндә «Хәтер йондоҙо» акцияһы һәм Хәтер һәм ҡайғы көнөнә арналған митинг үтә^[25]. Коллектив хәүефһеҙлек тураһындағы договор ойошмаһының (ОДКБ) Парламент Ассамблеяһы Секретариаты вәкилдәре шулай уҡ хәтер монументтарына веноктар һәм сәскәләр һала^[21].