Харьков
Харьков (укр. Харків) — Украиналағы ҡала. Харьков өлкәһенең административ үҙәге.
Украинала кеше һаны буйынса икенсе ҡала. СССР тарҡалғанға тиклем Мәскәү һәм Санкт-Петербургтан ҡалышып, танк, трактор, турбиналар төҙөү буйынса икенсе урында[2] индустрия, фән һәм транспорт үҙәге булараҡ өсөнсө урындағы ҡала булған[3] . XX быуаттың икенсе яртыһында — Көньяҡ-Көнсығыш Европаның төп транспорт магистрале бынан үтә[4].
Ҡалаға нигеҙ 1654 йылдар тирәһендә һалынған[5] . Элек был урында Харьков тигән боронғо рус ҡаласығы булған, XI быуатта ҡыпсаҡтарҙың Шарукань ҡаласығы йәки V быуатта һундарҙың Харька ҡаласығы булған[6][7] тигән фараздар бар.
1917 йылдың декабренән 1918 йылдың ғинуарына тиклем Украина Халыҡ Республикаһы Советының, 1918 йылдың февраль — мартында Донецк — Кривой Рог республикаһының, 1919 йылдан 1934 йылға тиклем Украина Совет Социалистик Республикаһының беренсе баш ҡалаһы була.
Ҡалала 142 фәнни-тикшеренеү институты [8][9], 45 юғары уҡыу йорто, шул иҫәптән Харьков университеты (1805 йылда нигеҙләнгән) һәм Харьков пилитехник университеты (1885 йылда нигеҙләнгән)[10]; 16 музей[11], ҡала картиналар галереяһы[10], 6 дәүләт театры[10], 80 китапхана[10] эшләй.
Ҡала Ленин (1970) Һәм Октябрь Революцияһы ордендары (1983) менән наградланған. Ҡаланың Европа Советынан алған наградалары бар (2010)[12]). 2013 йылдың 8 июлендә Харьков «хәрби дан ҡалаһы» (Украина тарихында беренсе тапҡыр)[13] исемен ала.
2012 йылда, Украинала беренселәрҙән булып, футбол буйынса Европа чемпионатын ҡабул итә.
Физик-географик урыны
Ҡала Рәсәй урта һыҙаты ҡалыҡыулығының көньяғында урынлашҡан. Ҡалала Харьков, Лопань, Уды, Немышля, Алексеевка, Саржинка, Очеретянка, Роганка, Студенок йылғалары бар. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге — 135 м. Иң юғары нөктәһе 205 м, иң түбән нөктәһе — 94. Ҡаланың рельефы тигеҙ түгел. Ҡалаың агломерацияһы бар.
| Харьковтан яҡындағы ҡалаларға тиклем ара (автомобиль юлдары буйлап)[14] | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Санкт-Петербург ~ 1411 км. Минск ~ 986 км. Сумы ~ 189 км |
 Мәскәү ~ 749 км. Орёл ~ 375 км. Белгород ~ 78 км |
 Воронеж ~ 393 км. Старый Оскол ~ 245 км |
|||||||
| Полтава ~ 147 км. Киев ~ 495 км. Львов ~ 1049 км |
 |
Луганск ~ 350 км.Волгоград ~ 839 км |
|||||||
| Днепропетровск ~ 234 км. Одесса ~ 704 км |
Запорожье ~ 307 км. Мелитополь ~ 426 км./ Симферополь ~ 671 км |
Донецк ~ 311 км. Ростов-на-Дону ~ 489 км |
|||||||
Климат
Харьков уртаса климат бүлкәтендә урынлашҡан. Харьковта климаты уртаса — континенталь, ҡыш сағыштырмаса йомшаҡ һәм оҙайлы, йәй ваҡыты менән ҡоро килә.
- Уртаса йыллыҡ температуры — +8,1 C°
- Уртаса йыллыҡ ел тиҙлеге — 3,9 м/с
- Уртаса йыллыҡ һауа дымлылығы — 74 %
| Ҡала климаты | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Күрһәткес | Ғин | Фев | Мар | Апр | Май | Июн | Июл | Авг | Сен | Окт | Ноя | Дек | Йыл |
| Абсолют максимум, °C | 11,0 | 14,6 | 21,8 | 30,5 | 34,5 | 36,8 | 37,6 | 39,8 | 33,7 | 29,3 | 20,3 | 13,4 | 39,8 |
| Уртаса максимум, °C | −2,2 | −1,6 | 4,3 | 14,0 | 20,8 | 24,3 | 26,4 | 25,7 | 19,4 | 12,0 | 3,6 | −1,1 | 12,1 |
| Уртаса температура, °C | −4,6 | −4,5 | 0,7 | 9,2 | 15,6 | 19,3 | 21,3 | 20,3 | 14,4 | 7,9 | 0,9 | −3,5 | 8,1 |
| Уртаса минимум, °C | −7 | −7,3 | −2,4 | 4,6 | 10,3 | 14,2 | 16,2 | 14,9 | 9,8 | 4,3 | −1,5 | −5,9 | 4,2 |
| Абсолют минимум, °C | −35,6 | −35 | −32,2 | −13,1 | −6 | −1,1 | 5,7 | 1,2 | −4,8 | −10,7 | −22,6 | −31,4 | −35,6 |
| Яуым-төшөм нормаһы, мм | 36 | 33 | 32 | 34 | 50 | 61 | 60 | 42 | 47 | 44 | 41 | 36 | 516 |
| Сығанаҡ: Погода и климат погода в Харькове (архив температур) | |||||||||||||
Эске бүленеш
Ҡала 9 районға бүленә:
- Холодногорск районы
- Шевченко районы
- Киев районы
- Салтовка районы
- Немышлянск районы
- Индустриаль районы
- Слобода районы
- Основянск районы
- Яңы Бавария районы
Билдәле шәхестәре
- Абрамзон Леонид Семёнович (21.02.1934—25.11.1986) — ғалим-инженер-механик, 1971—1986 йылдарҙа Өфө нефть институты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (1985)[15].
- Руттер Валерий Дмитриевич (21.01.1924—25.09.2010) — дирижёр. 1966—1969 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының баш дирижёры. Башҡорт АССР‑ының (1969) һәм Ҡаҙаҡ ССР-ының (1978) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре[16].
- Славинский Пётр Михайлович (16.10.1899—2.05.1977) — дирижёр. 1938—1945 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының художество етәксеһе һәм баш дирижёры, театрҙың симфоник оркестрын ойоштороусы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған (1944) һәм Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1944) артисы[17].
- Челпановский Анатолий Фёдорович (1936—29.04.2005) — инженер-механик. 1981 йылдан Ишембайҙағы «Витязь» транспорт машиналары эшләү заводының яуаплы хеҙмәткәре: конструкторлыҡ бюроһы начальнигы, әйҙәүсе инженер, бүлек, артабан бюро начальнигы. Рәсәй Федерацияһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994)[18].
- Евгений Комаровский, китаптар авторы, телевидение алып барыусыһы, педиатр
- Владимир Дантес, йырсы, теле-һәм радио алып барыусы
- Людмила Гурченко, театр һәм кино актрисаһы, эстрада йырсыһы, кинорежиссер
- Аскольд Запашный, цирк артисы, йыртҡыс хайуандарҙы өйрәтеүсе
Иҫкәрмәләр
- ↑ Сколько сейчас проживает людей в Харькове: Терехов назвал количество населения города. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 февраль 2023. Архивировано 19 апрель 2023 года.
- ↑ Харьков, 1941-й. Часть первая: У края грозы / В. К. Вохмянин, А. И. Подопригора. — Харьков: Райдер, 2008. — 100 с. — (Харьков в войне). — 1 000 экз. — ISBN 978-966-8246-92-0.
- ↑ Харьков: Архитектура, памятники, новостройки: Путеводитель. Сост. А. Лейбфрейд, В. Реусов, А. Тиц. — Х.: Прапор, 1987
- ↑ Харьков, 1941-й. Часть вторая: Город в огне / В. К. Вохмянин, А. И. Подопригора. — Харьков: Райдер, 2009. — 148 с. — (Харьков в войне). — 1 000 экз. — ISBN 978-966-96896-7-2.
- ↑ 250-летие современного Харькова праздновалось в 1905 году, 300-летие — в 1956, 350-летие — в 2004.
- ↑ История Харькова#Происхождение названия
- ↑ Варианты написания города «Харька» в персидских рукописях, согласно А. П. Ковалевскому (1956): ﻪﻓﻮﺤ или ﻪدﻮﺤ или ﻒﺮﺤ или ﻪﻗﺮﺤ
- ↑ Перечень научно-исследовательских институтов Харькова
- ↑ Перечень научно-исследовательских институтов Харькова: конец списка
- ↑ 1 2 3 4 Всё о туризме. Гостиницы Харькова
- ↑ Справочник «Весь Харьков». Музеи
- ↑ Срочно! Харьков получил Премию Совета Европы, Общественные новости в Харькове, Украине и Мире — Городской Дозор 2010
- ↑ Харьков стал первым в Украине «городом воинской славы» http://sobytiya.tv/ru/news/3134--harykov-stal-pervym-v-ukraine-gorodom-voinskoj-slavy/ 2013 йылдың 15 октябрь көнөндә архивланған.
- ↑ Расчёт расстояний между городами. Транспортная компания «КСВ 911». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 апрель 2010. Архивировано 13 август 2011 года.
- ↑ Башҡортостан энциклопедияһы — Абрамзон Леонид Семёнович (Тикшерелеү көнө: 15 февраль 2019)
- ↑ Башҡортостан энциклопедияһы — Руттер Валерий Дмитриевич 2016 йылдың 21 апрель көнөндә архивланған. (Тикшерелеү көнө: 12 ғинуар 2019)
- ↑ Башҡортостан энциклопедияһы — Славинский Пётр Михайлович 2019 йылдың 29 сентябрь көнөндә архивланған. (Тикшерелеү көнө: 29 сентябрь 2019)
- ↑ Башҡортостан энциклопедияһы — Челпановский Анатолий Фёдорович (Тикшерелеү көнө: 21 апрель 2021)
- ↑ https://kikonline.ru/partner/armen-sarkisjan-lotereja-kak-osnova-dlja-bolshogo-biznesa/
- ↑ https://kam24.ru/news/main/20230520/97493.html
- ↑ https://vesti42.ru/novosti-so-vsego-sveta/armen-sarkisyan-stoloto-meteor-lift-i-drugie-aktivy/
Һылтанмалар
- Сайт города Харьков (укр.) (рус.) (инг.)