Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Бабоғлу Николай Игнатьевич

Николай Игнатьевич Бабогло, Николай Бабоғлу (рус. Николай Игнатьевич Бабогло; 1928 йылдың 2 майы, Копчак[d], Кагульский уезд[d], Румыния короллеге — 2008 йылдың 26 авгусы, Кишинёв) — гагауз яҙыусыһы, шағир, фольклорсы, педагог, журналист һәм тәржемәсе. Бабоглу варианты ла ҡулланыла. Нәфис проза, шиғриәт, фольклор йыйынтыҡтары һәм гагауз теле буйынса уҡыу әсбаптары авторы. «Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü» белешмәһендә Бабогло шағир, прозаик, журналист һәм уҡытыусы булараҡ ҡылыҡһырлана; уның ижады XX быуат гагауз әҙәбиәтенә ҡарай[1].

Биографияһы

Николай Бабогло 1928 йылдың 2 майында Татар-Ҡыпсаҡ ауылында (хәҙер Гагаузия составындағы Копчак) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ғаиләлә биш бала булған. 1940 йылда тыуған ауылындағы башланғыс мәктәпте тамамлай, ә 1941 йылдың көҙөндә Измаилдағы сиркәү мәктәбенә ҡабул ителә; мәктәп ябылғандан һуң Копчакка ҡайта[2].

1944 йылдан Копчак ете йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Архив документтарына ярашлы, 1950 йылда Кагул педагогия училищеһын, ә 1954 йылда «молдаван теле һәм әҙәбиәте» һөнәре буйынса Бельцы дәүләт уҡытыусылар институтын тамамлай; һуңыраҡ Кишинёв дәүләт университетында уҡыуын дауам итә[3]. Төрлө йылдарҙа уҡытыусы, директор урынбаҫары һәм мәктәп директоры булып эшләй[4].

1957 йылда кириллица нигеҙендәге яҙма индерелгәндән һәм гагауз телен уҡытыу башланғандан һуң Бабогло мәктәп әсбаптарын әҙерләүҙә ҡатнаша. 1960-сы йылдар башында ул гагауз теле грамматикаһы буйынса уҡыу материалдары төҙөй. Мәктәптәрҙә гагауз телен уҡытыу туҡтатылғандан һуң да Копчакта был телдә дәрестәр алып барыуын дауам итә[4].

Бабоглоның тәүге әҙәби әҫәрҙәре матбуғатта 1950-се йылдар аҙағында баҫыла башлай. Шул уҡ ваҡытта ул Копчакта йырҙар, әкиәттәр һәм мәҡәлдәр йыя. Был эштең һөҙөмтәһе булып 1969 йылда нәшер ителгән Gagauz folkloru («Гагауз фольклоры») йыйынтығы тора. 2011 йылда йыйылған материалдар латин графикаһына күсерелә һәм М. В. Маруневич исемендәге Гагаузия ғилми-тикшеренеү үҙәге тарафынан яңынан баҫтырыла[5].

Әҙәби һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге

1970-се йылдарҙа Бабогло етәкселегендә гагауз телендәге Komrat гәзите сыға. 1984 йылда ул СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы була һәм гагауз әҙәбиәте буйынса консультант булып эшләй, шул иҫәптән йәш авторҙарға ярҙам итә[3][4]. 1986 йылдың мартында Молдавия телевидениеһында Bucaan dalgasında гагауз тапшырыуының тәүге сығарылышын, шулай уҡ Literatura şi arta гәзите битенең гагауз өлөшөн әҙерләй[4].

1987 йылда Бабогло Дионис Танасоглу, Степан Куроглу, Степан Булгар, Тодур Занет һәм башҡа әҙиптәр менән бергә тулыһынса гагауз телендә гәзит булдырыу мәсьәләһен тикшереүҙә ҡатнаша. 1988 йылдан Ana Sözü гәзите менән хеҙмәттәшлек итә, унда гагауз теленең хәле һәм латин графикаһына күсеү мәсьәләләре тураһында мәҡәләләр баҫтыра; шулай уҡ баҫманың яуаплы мөхәррире булып эшләй[4][1].

Нәфис прозала Бабогло гагауз ауылы тормошона, әхлаҡи мөнәсәбәттәргә һәм тарихи хәтергә мөрәжәғәт итә. Проза һәм шиғриәттән тыш, пьесалар һәм публицистик мәҡәләләр яҙа, әҙәби әҫәрҙәрҙе гагауз теленә тәржемә итә[4].

Бабогло 2008 йылдың 26 авгусында 80 йәшендә вафат була[4][6]. 2020 йылда уның ҡулъяҙмалар, документтар һәм фотографияларҙан торған архивы Гагаузия мәҙәниәт идаралығына тапшырыла; һуңыраҡ архив музей һаҡлауға ҡабул ителә[3][7].

Ижады

Проза

Legendanın izi («Легенда эҙе», 1974) — хикәйәләр йыйынтығы. Bucak ecelleri (1979) — хикәйәләр йыйынтығы. Karanfillär açtılar enidän («Ҡәнәферҙәр яңынан сәскә атты», 1981) — повесть һәм хикәйәләр; әҫәрҙәр урыҫ теленә тәржемәлә лә нәшер ителә[8]. Bir öykümüz var («Беҙҙең хикәйәбеҙ бар», 1994) — хикәйәләр йыйынтығы. Gani (1998) — хикәйәләр йыйынтығы. Gagauzların kaderi («Гагауздар яҙмышы», 2003) — хикәйәләр йыйынтығы[1].

Шиғриәт

  • Tarafımın piyetleri («Тыуған яҡ йырҙары», 1988) — шиғырҙар йыйынтығы.
  • Güz çiçekleri («Көҙгө сәскәләр», 2003) — шиғырҙар йыйынтығы; баҫмалағы текстар гагауз, урыҫ һәм молдаван телдәрендә бирелгән[1][9].

Драматургия

  • Mumnar saalık için — пьеса[10].

Фольклор һәм уҡыу баҫмалары

  • Gagauz folkloru («Гагауз фольклоры», 1969) — йырҙар, әкиәттәр һәм мәҡәлдәр йыйынтығы.
  • Masallar («Әкиәттәр», 1991) — балалар өсөн гагауз халыҡ әкиәттәре китабы[11].
  • Gagauz dili sintaksis IX—X klasslar için — Игнат Бабогло менән берлектә әҙерләнгән гагауз теле синтаксисы буйынса дәреслек.
  • Literatura okumakları — Игнат Бабогло менән берлектә әҙерләнгән әҙәби уҡыу буйынса уҡыу әсбабы.
  • Gagauzça-rusça hem rusça-gagauzça şkola sözlüü — гагаузса-урыҫса һәм урыҫса-гагаузса мәктәп һүҙлеге[1].
  • Gagauz dili hem literatura okumakları (2006) — VI класс өсөн гагауз теле һәм әҙәби уҡыу дәреслеге; уны әҙерләгән комиссия составына Николай һәм Игнат Бабогло ла ингән[4].

Бабогло төҙөгән Uzak yollarım («Алыҫ юлдарым») йыйынтығына һайланма шиғырҙар, пьесалар һәм хикәйәләр ингән; китап автор ғүмеренең һуңғы йылдарында баҫмаға әҙерләнгән[4].

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары

  • Бабогло Молдованың «Meritul Civic» миҙалы менән бүләкләнгән һәм Гагаузияның почётлы гражданы исеменә лайыҡ булған[12].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 İsen, Mustafa; İsen Durmuş, Tuba Işınsu. Nikolay Baboğlu (төр.). Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Ahmet Yesevi Üniversitesi (30 декабрь 2018). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 сентябрь 2026.
  2. ↑ Бабогло Николай. Карта гагаузской литературы. Научно-исследовательский центр Гагаузии имени М. В. Маруневич. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 сентябрь 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Архив Н. Бабогло — достояние гагаузской культуры. Вести Гагаузии (8 июнь 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 сентябрь 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Sağlık Şahin, G. Selcan (2008). «Gagauz Türkleri Usta Edebiyatçıları ve Millî Öğretmenleri Nikolay Baboğlu’nu (2 Mayıs 1928 — 26 Ağustos 2008) Kaybettiler». Modern Türklük Araştırmaları Dergisi (Ankara Üniversitesi) 5 (3): 182—184.
  5. ↑ Gagauz folkloru. Карта гагаузской литературы. Научно-исследовательский центр Гагаузии имени М. В. Маруневич. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 сентябрь 2026.
  6. ↑ Nikolay BABOGLU 95 yaşında olaceydı (гаг.). Ana Sözü (2 май 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 сентябрь 2026.
  7. ↑ Николай Бабогло — сын и брат  (рус.) (11 октябрь 2022).
  8. ↑ Гвоздики расцвели вновь. Карта гагаузской литературы. Научно-исследовательский центр Гагаузии имени М. В. Маруневич. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 сентябрь 2026.
  9. ↑ Güz çiçekleri. Карта гагаузской литературы. Научно-исследовательский центр Гагаузии имени М. В. Маруневич. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 сентябрь 2026.
  10. ↑ Mumnar saalık için. Карта гагаузской литературы. Научно-исследовательский центр Гагаузии имени М. В. Маруневич. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 сентябрь 2026.
  11. ↑ Masallar. Карта гагаузской литературы. Научно-исследовательский центр Гагаузии имени М. В. Маруневич. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 сентябрь 2026.
  12. ↑ Одному из великих гагаузских классиков Николаю Бабоглу 2 мая исполнилось бы 96 лет. Gagauziya Radio Televizionu (2 май 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 сентябрь 2026.

Әҙәбиәт

  • Чеботарь П. А. Гагаузская художественная литература. 50—80-е годы XX века: очерки. — Кишинёв: Штиинца, 1993. — С. 33—48.
  • Özkan, Nevzat. Gagavuz Edebiyatı (төр.). — İstanbul: Bilge Kültür Sanat, 2017. — С. 475—492.
  • Arnaut, Tudora. Gagauz Yazılı Edebiyatı ve Millî Kültüründe Üç Zirve: Dionis Tanasoglu, Nikolay Baboglu ve Dimitriy Karaçoban (төр.) / haz. İrfan Ünver Nasrattınoğlu. — Uluslararası Ahmet Yesevi’den Günümüze İnsanlığa Yön Veren Türk Büyükleri Sempozyumu Bildirileri. — Ankara, 2009. — С. 112—123.

Һылтанмалар

  • Бабогло Николай. Карта гагаузской литературы. Научно-исследовательский центр Гагаузии имени М. В. Маруневич. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 сентябрь 2026.
  • Nikolay Baboğlu (төр.). Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Ahmet Yesevi Üniversitesi. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 сентябрь 2026.

Категориялар