Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Башаҡ

Башаҡ (рус. ко́лос, лат. spica) — оҙонса төп үҙәккә (һабаҡ осона) ултырма (сәскә һабаҡсаһыҙ) сәскәләрҙең берәм-берәм йәки тәлгәштәр рәүешендә урынлашыуынан торған сәскәлек төрө. Ябай башаҡта сәскәләр туранан-тура төп үҙәктә ултыра, ә ҡатмарлы башаҡта төп үҙәктә айырым сәскәләр түгел, ә бер нисә сәскәнән торған башаҡсыҡтар барлыҡҡа килтерә[1].

undefined

Ябай башаҡ юл япрағында, әшәлсәлә һәм ҡайһы бер башҡа үҫемлектәрҙә осрай. Ҡыяҡлыларҙың күпселегендә (мәҫәлән, бойҙай, арыш, арпа) ҡатмарлы башаҡ үҫешкән[1].

Ҡатмарлы башаҡтың морфологияһы

Ҡыяҡлы үҫемлектәрҙең ҡатмарлы башағы иерархик төҙөлөшкә эйә. Төп өлөшө — башаҡ үҙәге (һабаҡ), уның буйлап сиратлап башаҡтарсыҡтар урынлаша. Башаҡсыҡ үҙ эсенә түбәндәге элементтарҙы ала[2]:

  • Башаҡсыҡ күсәре (рус. Ось колоска; рус. ; лат. rachilla) — сәскәләр урынлашҡан ҡыҫҡа һабаҡ.
  • Башаҡсыҡ тәңкәләре (рус. Колосковые чешуи; лат. glumae) — башаҡсыҡта урынлашҡан үҙгәргән япраҡсалар (түбәнге һәм өҫкө була).
  • Түбәнге сәскә тәңкәһе (рус. Нижняя цветковая чешуя;лат. lemma) — сәскә урынлашҡан тәңкә.
  • Өҫкө сәскә тәңкәһе (рус. Верхняя цветковая чешуя; лат. palea).
  • Лодикулалар (рус. Лодикулы; лат. lodiculae) — сәскәне асыуҙа ҡатнашҡан ваҡ, төҫһөҙ япраҡсалар.
  • Ҡылсыҡ (рус. Ость; лат. arista) — осло нәҙек үҫенте; арышта, арпала һәм ҡайһы бер бойҙай сорттарында хас.

Башаҡсыҡтың төҙөлөш үҙенсәлектәре (ҡылсыҡ булыуы, төкләнеше, ҡабырсаҡ формаһы) ҡыяҡлылар систематикаһы өсөн мөһим диагностика билдәләре булып тора[3].

Башаҡ үҫеше (органогенез)

Иген культураларында башаҡ формалашыуы бер нисә органогенез (рус.)баш. этабы аша үтә, улар үҫемлектең үҫеш фазалары менән тығыҙ бәйләнгән[4]:

  1. Трубкалашыуға сығыу. Башаҡ бөрөләре формалаша, киләсәктә башаҡтағы башаҡсыҡтар һаны билдәләнә. Был этапта башаҡсыҡтарҙағы сәскәләр һаны тулыһынса билдәләнә.
  2. Башаҡланыу. Һабаҡ үҫә һәм башаҡ япраҡ еңсәһенән үҫеп сыға.
  3. Сәскә атыу. Төрлө культураларҙа башаҡланыуға ҡарата төрлө ваҡытҡа тура килә: арпала — башаҡ тулыһынса сыҡҡансы, бойҙайҙа — 2-3 көн һуң, арышта — башаҡланғандан һуң 8-10 көн үткәс[4].

Башаҡтың юғары уңдырышлылығын формалаштырыу өсөн критик осор — трубкалашыу фазһының уртаһынан башаҡланыуға тиклемге ваҡыт, сөнки был ваҡытта үҫемлектәр туҡлыҡлы матдәләрҙе максималь күләмдә үҙләштерә[4].

Башаҡ ауырыуҙары

Иген культураларының башағы инфекцион ауырыуҙар комплексы менән зарарлана, был уңыштың ҙур юғалтыуына (30 % һәм унан да күберәк) һәм орлоҡ сифатының насарайыуына килтереүе мөмкин[5].

Иң киң таралған һәм зыянлы ауырыуҙар:

  • Саңлы ҡара көйә (рус. Пыльная головня). (бойҙай, арпа, һоло). Зарарланыу сәскә атыу ваҡытында була. Башаҡланыу фазаһында башаҡтың стержененан башҡа бөтә өлөштәре ҡара споралы массаға әйләнә. Иҡтисади зыянлылыҡ сиге (ИЗС) башаҡланыу фазаһында зарарланған башаҡтарҙың 0,3-0,5 % тәшкил итә.
  • Башаҡ фузариозы (рус. Фузариоз колоса). Башаҡсыҡ ҡабырсаҡтарында алһыу йәки ҡыҙғылт-һары япма рәүешендә күренә. Ҡуҙғатыусы микотоксиндар бүлеп сығара, был орлоҡто аҙыҡ-түлек һәм мал аҙығы өсөн яраҡһыҙ итә. Уңыш юғалтыуы 25-30 %ҡа етеүе мөмкин.
  • Башаҡ септориозы(рус. Септориоз колоса). Башаҡсыҡ ҡабырсаҡтарында пикнидалы ҡара-көрөп таптар барлыҡҡа килә. Орлоҡ буш була. Орлоҡ тулыу фазаһында ИЗС — ауырыу үҫешенең 10 %.
  • Башаҡ ҡараһы (зәйтүн күгәре)(рус. Чернь колоса (оливковая плесень)). Башаҡтарҙа, ҡылсыҡтарҙа һәм орлоҡта зәйтүн-ҡара япма рәүешендә күренә. Уңыш юғалтыуы 20 %ҡа етеүе мөмкин.

Көрәш сараларына сәләмәт орлоҡ ҡулланыу, орлоҡто протравкаларлау, әйләнеште һаҡлау һәм башаҡланыу-сәскә атыу фазаларында фунгицидтар менән эшкәртеү инә.

Генетика һәм селекция

Башаҡтың уңдырышлылығы (башаҡсыҡтар һаны, орлоҡтар һаны һәм массаһы) иген культуралары селекцияһының төп объекты булып тора. Заманса генетик тикшеренеүҙәр башаҡ структураһын контролләүсе гендарҙы асыҡлауға йүнәлтелгән.

2026 йылда Сколтех ғалимдары Рәсәйҙә тәүге тапҡыр бойҙай өсөн CRISPR-Cas геномды редакциялау ысулын уңышлы ҡулланған. Тәжрибә һөҙөмтәһендә мутант линиялар алынған, уларҙың бер башаҡсығында ғәҙәттәге ике-дүрт урынына алтыға тиклем орлоҡ формалаша, был башаҡтың уңдырышлылығын ныҡ арттыра.

Ҡырағай туғандаштар (мәҫәлән, исфахан спельтаһы Triticum ispahanicum) генетик ресурстарын ҡулланып үткәрелгән тикшеренеүҙәр ҡиммәтле билдәләрҙе — ауырыуҙарға тотороҡлолоҡ һәм башаҡ оҙонлоғон арттырыуҙы — культуралы сорттарға тапшырыу мөмкинлеген күрһәтә.

Хужалыҡ әһәмиәте

Башаҡ — иген культураларының төп өлөшө, унда орлоҡтар (иген) формалаша һәм өлгөрә. Өлгөргән башаҡ орлоҡ менән тула, ауырая һәм ергә эйелә. Уңыш йыйыу (урым) башаҡтарҙы киҫеп алыуҙан һәм артабан орлоҡ алыу өсөн һуғыуҙан ғибәрәт.

Өлгөргән башаҡтар традицион рәүештә уңдырышлылыҡ, муллыҡ һәм ауыл хужалығы хеҙмәте символы булып тора. Башаҡ образы мәҙәниәттә, геральдикала һәм сәнғәттә киң ҡулланыла.

Геральдикала

Башаҡ геральдикала киң ҡулланыла. Ул ауыл хужалығы символы булараҡ элекке социалистик илдәрҙең, шул иҫәптән СССР һәм уның республикаларының гербтарында һүрәтләнгән.

Галерея

Мещовск ҡалаһа гербы
Боронғо рус ҡалаһы Новосиль гербы
Могилёвская губернияһы гербы
Башҡортостандың Дүртөйлө районы флагы
Башҡортостаның Стәрлебаш районы гербы
Башҡортостаның Благовар районы гербы

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Колос. Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров — 2-е изд., исправл. — М.: Сов. Энциклопедия, 1986. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 апрель 2026.
  2. ↑ Коровкин О.А. Анатомия и морфология высших растений: словарь терминов. — М.: Дрофа, 2007. — P. 80, 184. — ISBN 978-5-358-01214-1.
  3. ↑ Цвелёв Н.Н. Злаки СССР. — Л.: Наука, 1976. — P. 34–42.
  4. ↑ 1 2 3 Четвертый этап органогенеза (начало выхода в трубку, Z 30). Руководство по минеральному питанию для зерновых / Группа Компаний АгроПлюс. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 апрель 2026.
  5. ↑ Болезни колоса зерновых культур. Информационный листок Россельхозцентра №18/2024 (13 август 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 апрель 2026.

Әҙәбиәт

  • Гиляров М.С. (гл. ред.). Биологический энциклопедический словарь. — 2-е, исправленное. — М.: Советская энциклопедия, 1986.
  • Коровкин О.А. Анатомия и морфология высших растений: словарь терминов. — М.: Дрофа, 2007. — ISBN 978-5-358-01214-1.
  • Цвелёв Н.Н. Злаки СССР. — Л.: Наука, 1976.

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар