Бәндәбикә менән Ерәнсә

Башҡортостандың көньяҡ райондарында халыҡ аҡыллыһы Ерәнсә сәсән һәм уның ҡатыны Бәндәбикә тураһындағы легендалар быуаттар буйы ауыҙҙан-ауыҙға күсеп килгән. Яҡынса XIV—XV быуаттарҙа йәшәгән Ерәнсә сәсән образы башҡорт фольклоры өсөн үтә күренекле (ҡабатланыусы) образ булып тора һәм ул «Ерәнсәнең Әбелхәйер ханға әйткәне», «Аҫҡар тауҙың үлеме», «Ерәнсә менән хан», «Ерәнсә сәсәндең кәләш эҙләгәне» һәм башҡа әҫәрҙәрҙә осрай. Төпкөл аҡыллы, отҡор сәсән Жиренше тураһындағы ошондай уҡ сюжеттар башҡа төрки халыҡтарҙа ла (ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ, төркмәндәрҙә) киң таралған, уларҙың ҡайһы бер варианттарында ул Жәнебәк хандың вәзире булараҡ та телгә алына.

Бәндәбикә менән Ерәнсә тураһындағы риүәйәттең тәүге тапҡыр фәнни теркәлеүе 1911 йылға ҡарай. Фольклорсы М. Буранғолов был тексты Ырымбур губернияһы Ҡаныҡол ауылы кешеһе, сәсән Миңлебай Сәйетовтан яҙып алған^[3]. Аҙаҡ Күгәрсен районы ауылдарындағы урындағы фольклор материалын башҡорт яҙыусыһы Тәлғәт Ишемғолов туплаған, ул «Бәндәбикә менән Ерәнсә» тигән йыйынтыҡ сығарған, шулай уҡ 2009 йылда ошо исемдәге «Бәндәбикә» повесын баҫтырған.

1968 йылда археологтар етәкселегендә Мәҡсүт ауылы зыяратында Урта быуаттарға ҡараған Бәндәбикә кәшәнәһе асыла. Таш саркофагтан табылған антропологик ҡалдыҡтар ҡиәфәтен тергеҙеү өсөн МДУ-ның Антропология институтына ебәрелә, был эш менән антрополог М. С. Акимова шөғөлләнә. Ошо уҡ йылдарҙа уның вафат булыуы сәбәпле, тикшеренеүҙәр аҙағына тиклем еткерелмәй ҡала, һәм һөйәктәрҙең бөгөнгө көндә аныҡ ҡайҙа урынлашыуы билдәһеҙ булып ҡала.

Риүәйәттәге ваҡиғалар XIV—XV быуаттарҙа (географик йүнәлеш булараҡ традицион рәүештә Башҡортостандың көньяғындағы хәҙерге Мораҙым тарлауығы районы атала) барыла. Сюжет буйынса, башҡорт ерҙәре үҙ-ара ыҙғыш-талаштан һәм күрше ҡәбиләләрҙән зыян күргән. Үҙенең аҡыллылығы һәм дипломатик таланты менән айырылып торған Бәндәбикә башта үҙ-ара дошманлашҡан башҡорт ырыуҙарын яраштыра алған, ә ҡаҙаҡтар менән сираттағы бәрелеш ваҡытында ғәскәрҙе үҙе етәкләп, солох һөйләшеүҙәрен уңышлы алып барған һәм оҙайлы тыныслыҡ урынлаштырған.

Ошо ғаҙаныштары арҡаһында Бәндәбикә сикһеҙ абруй яулай. Уның исеме менән бәйле бөгөнгө көнгәсә һаҡланған ошондай башҡорт сәләмләү мәҡәле бар: «Бәндәбикә өйҙәме, ҡайыш ҡамсы сөйҙәме?». Был һүҙҙәр өй хужабикәһенә булған оло хөрмәтте белдерә.

Левират йолаһына ярашлы, Бәндәбикә үҙенең мәрхүм иренең ҡустыһы — Ерәнсә сәсәнгә кейәүгә сыға, шуға күрә ул иренән күпкә өлкән була. Йылдар үткәс, Ерәнсә хәрби данға ынтылып, солох килешеүен боҙорға һәм ҡаҙаҡтарға яу асырға ниәтләй. Бәндәбикә был походҡа ҡырҡа ҡаршы сыға һәм иренә еңелеү юрай, әммә сәсән уның кәңәшенә ҡолаҡ һалмай.

Бәрелеш барышында Ерәнсә сәсән еңелә. Ҡаҙаҡ яугиры уға үлем һуғыуы яһарға әҙер булған мәлдә, Ерәнсә ҡапыл көлөп ебәрә һәм ҡатынының юрауы туры килеүен иҫенә төшөрөүен аңлата. Далала изге (әүлиә) тип танылған Бәндәбикәнең абруйы тураһында белгәс, ҡаҙаҡ аҡһаҡалдары Ерәнсәне иркенә ебәрә, тик ул ҡатыны алдында хатаһын үҙе танырға тейеш була.

Ҡайтыр юлда Ерәнсә сәсән ҡатынының уның ҡылған эше өсөн ҡайғынан һәм ояттан вафат булыуы тураһындағы хәбәрҙе ишетә. Үкенеүенә сыҙай алмайынса, Ерәнсә аты менән бергә ҡая башынан (хәҙерге Башҡорт Үргене ауылы янындағы Кәңшәт тауы) ташлана һәм тау итәгендәге ҡурған аҫтына ерләнә. Бәндәбикә иһә, васыяты буйынса, үҙ ерендә ерләнә, артабан был урын ҡом-таш менән күмелеп, буласаҡ кәшәнәнең нигеҙен тәшкил итә^[4].

Риүәйәттең сюжеты Өфөнән көньяҡҡа табан 300 саҡрым алыҫлыҡта, Күгәрсен районының Мәҡсүт ауылы янында урынлашҡан ысын тарихи ҡомартҡы — Бәндәбикә кәшәнәһе менән туранан-тура бәйләнгән^[5].

Беҙҙең көндәргәсә Урта быуаттарға ҡараған кәшәнә ярым емерек хәлдә килеп еткән — уның боронғо ҡалдыҡтары ғына һаҡланған. 2005—2007 йылдарҙа ҡомартҡыны һаҡлау һәм билдәләү маҡсатында был емереклектәр өҫтөнә дүрт аркалы һәм металл көмбәҙле һигеҙ ҡырлы заманса кирбес ҡоролма төҙөлә. Объектҡа йәйәүлеләр маршруты һалынған һәм туристик күрһәткестәр урынлаштырылған. Шулай уҡ йәмғәтселек исеменән Бәндәбикәнең антропологик һөйәктәрен тарихи урынына ҡайтарыу кәрәклеге тураһында мәсьәлә ҡат-ҡат күтәрелә.

Был ҡомартҡы федераль әһәмиәттәге археологик мираҫ объекты булып тора һәм дәүләт тарафынан һаҡлана. 2020 йылдың майында Башкультнаследие ойошмаһы рәсми рәүештә кәшәнә биләмәһенең сиктәрен, һаҡлау предметын һәм ерҙәрҙе файҙаланыу режимын раҫланы. Уға ярашлы, был зонала теләһә ниндәй хужалыҡ йәки ер ҡаҙыу эштәре мотлаҡ дәүләт раҫлауын үтергә тейеш^[6].

Башҡа төрки халыҡтар кеүек үк, башҡорттар ҙа борон-борондан шиғриәтте, импровизатор-шағирҙарҙы (сәсәндәрҙе) юғары баһалаған. Сәсәндәр быуаттар буйы йыйылған ата-бабалар аҡылын, өҙлөкһөҙ ҡалған әхләки нигеҙҙәрҙе һаҡлаусы тип һаналған һәм йыш ҡына башҡа ырыуҙар, ҡәбиләләр, күрше халыҡтар менән һөйләшеүҙәр алып барғанда халыҡ вәкиле булып сығыш яһаған. Сәсәндәрҙең әҫәрҙәре бөтә халыҡтың байлығына әйләнгән һәм ауыҙҙан-ауыҙға күсеп, халыҡ ижады өлгөләре (бәйеттәр, ҡобайырҙар, йырҙар, ҡанатлы һүҙҙәр һ.б.) булараҡ һаҡланған^[7]. Шундай шағирҙарҙың береһе Ерәнсә сәсән булған^[8]. Легенданың төп идеяһы — сәсәндең шәхси шонрат йәки файҙаға түгел, ә үҙ халҡының яҙмышына һәм именлегенә хеҙмәт итергә тейеш.

Бәндәбикә — Ерәнсә сәсәндең лайыҡлы тормош юлдашы. Ире йәш һәм тәжрибәһеҙ булғанда, ул үҙенең Ҡыпсаҡ ырыуын үҙе идара иткән, ә ул егет ҡорона еткәс, уға аҡыллы кәңәштәр биргән. Бәндәбикә үҙенең ырыуҙаштары яҙмышына йоғонто яһарлыҡ көслө һәм тәүәккәл кеше булған. Ошо һирәк осрай торған сифаттары өсөн уны башҡорттар ҙа, ваҡыт-ваҡыт үҙ-ара дошманлашҡан ҡаҙаҡтар да хөрмәт иткән. Уны «Ил инәһе» тип атағандар. Ул ҡан ҡойошто туҡтата һәм күршеләр араһында оҙайлы тыныслыҡ урынлаштыра алған дипломат (рус.)баш. булып сығыш яһаған. Бәндәбикәнең даны быуаттар аша үткән, уның тураһындағы хәтер башҡорттар һәм ҡаҙаҡтар араһында оло ҡәҙер менән һаҡлана.

Әҫәрҙә ғаилә ҡиммәттәрен баһалау, үҙһыҙлыҡты (гордыня) тәнҡитләү һәм йәмғиәт фекере менән иҫәпләшеү кеүек традицион әхләҡи нормалар сағылыш таба. Үҙ ырыуының һәм халҡының именлеге тураһында ҡайғыртҡан кеше генә данға һәм хөрмәткә лайыҡ — халыҡ ошолай тип иҫәпләй^[9].