Башҡорт Үргене
Башҡорт Үргене (рус. Башкирская Ургинка), Үрген, боронғо исеме Этбаҡ — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453388, ОКАТО коды — 80226825002.
Географик урыны
Башҡорт Үргене Үрген йылғаһы (Һаҡмар йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
- Район үҙәгенә тиклем (Иҫәнғол): 12 км
- Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (башҡ. Яңы Петровка, рус. Новопетровское): 9 км
- Яҡындағы тимер юл станцияһы (башҡ. Төйлөгән — рус. Тюльган): 66 км[2].
Тарихы
Ауылға Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1761 йылдан алып Этбай исеме менән билдәле. Староста Этбай Саҡыров исеме менән аталған. 1795 йылда 27 йортта 171 кеше, 1866 йылда 93 йортта — 551 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда 2 һыу тирмәне теркәлгән. 1922 йылдан хәҙерге исемен йөрөтә[3].
1871 йылда Үрген (Этбаҡ) ауылы Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 1-се Үҫәргән улусы составына ингән.
Ауыл, ауыл торама пунктының ауыл статусын Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з Законына, 1-се статьяға ярашлы ала:
6. Тораҡ тибын ауыл тип биләдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә:23)Ейәнсура районында:…
а) Яңы Петровка ауыл Советының Башҡорт Үргене ауылының
Хәҙерге осор
Башҡорт Үргене ауылы Яңы Петровка ауыл Советына ҡарай. Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет, магазиндар бар.
Биләмә берәмектәренә инеүе
| Теркәү йылы | Улус, ауыл советы | Өйәҙ, кантон, район | Губерна, Республика | Дәүләт |
|---|---|---|---|---|
| 1757 | Үҫәргән кантоны | Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы | Рәсәй Империяһы | |
| 1816 | Үҫәргән кантоны | Өфө өйәҙе Ырымбур губернаһы | Рәсәй империяһы | |
| 1834 | 2-се Үҫәргән улусы | Үҫәргән кантоны | Ырымбур губернаһы | Рәсәй империяһы |
| 1847 | 2-се Үҫәргән улусы | Орск өйәҙе Үҫәргән кантоны | Ырымбур губернаһы | Рәсәй империяһы |
| 1859 | 2-се Үҫәргән улусы | Орск өйәҙе | Ырымбур губернаһы | Рәсәй империяһы |
| 1895 | 2-се Үҫәргән улусы | Орск өйәҙе | Ырымбур губернаһы | Рәсәй империяһы |
| 1920 | 2-се Үҫәргән улусы | Үҫәргән кантоны | Автономлы Башҡорт ССР-ы |  РСФСР
|
| 1926 | 2-се Үҫәргән улусы | Йылайыр кантоны | Автономлы Башҡорт ССР-ы |  СССР
|
| 1935 | ауыл советы | Ейәнсура районы | Башҡорт АССР-ы | СССР
|
| 1941 | ауыл советы | Ейәнсура районы | Башҡорт АССР-ы | СССР
|
| 1990 | Яңы Петровка ауыл советы | Ейәнсура районы | Башҡортостан Республикаһы |  Рәсәй Федерацияһы
|
Халыҡ һаны
Халҡы: 1900 йылда — 696 кеше, 1920 йылда 831 кеше иҫәпләнгән. 2009 йылда 1030 кеше тәшкил иткән[4]. Башҡорттар йәшәй (2002)[3]
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
- Милли составы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (99 %)[11].
Урамдары
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:
- Ҡыҙҙар тауы
- Кәмшәткә тауы (Ерәнсә сәсән аты менән ҡолап төшөп үлгән тау)
Йылғалар:
- Үрген йылғаһы
- Наҙы йылғаһы
Шишмәләр:
- Ерекле шишмәһе
Башҡа урын-ер атамалары:
- Төлкөатҡан урыны
- Үгеҙүлгән ер
- Урыҫай
Таусыҡтар, түбәләр:
- Ерәнсә ташы
Билдәле шәхестәре
- Абдуллин Сәләхетдин Ҡотләхмәт улы (XIX быуат уртаһында тыуған — ?), указлы ахун
- Абдуллин Азат Хаммат улы (26.06.1931—11.11.2023), Башҡортостан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (2014), драматург, прозаик һәм публицист. 1968 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1975 йылдан — КПСС ағзаһы. Сергей Чекмарёв исемендәге премия лауреаты (1983), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1984).
- Абдуллин Байрас Фоат улы (1.03.1951—8.05.2004), хәрби дирижёр, тромбонсы, композитор, педагог. Эске хеҙмәт подполковнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). Сәләхетдин хәҙрәттең бүләһе.
- Абдуллин Венер Мәжит улы (1964) — билдәле йырсы, Сәләхетдин хәҙрәттең бүләһе.
- Абдуллин Мөхәмәт Сәләхетдин улы (1888, Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Үрген ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы Башҡорт Үргене ауылы — 1936) — хәрби һәм дәүләт эшмәкәре. Атаһы Сәләхетдин Абдуллин күренекле дин әһеле — ахун булған, Ҡарғалы мәҙрәсәләренең береһендә, Ырымбурҙағы «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә белем алған[13].
- Абдуллин Рәүеф Ғәбделәхәт улы — билдәле нефтсе, Өфө нефть институтын тамамлаған, Үзбәкстан ССР-ында, Губкин ис. ғилми-тикшеренеү институтында эшләне, Мәскәүҙә йәшәй, Сәләхетдин хәҙрәттең ейәне.
- Аҡъюлов Әхмәтбаҡый хәҙрәт Фәхретдин улы (1860—1936) — әүлиә, аҡыл эйәһе, 1890 йылда Ырымбур мосолмандар Диниә назаратында имтихан биреп, Рәсәй батшаһы ғәли йәнәптәре Указы менән имам-хатип, мөғәллим дәрәжәһе алған, ике тапҡыр хажға барып ҡайтҡан[14].
- Солтанбаев Иншар Әхмәҙулла улы (15.08.1931—7.11.2006) — халыҡ йырсыһы.
- Солтанбаева Хәҙисә Вәли ҡыҙы (1950) — БДУ профессоры, филология фәндәре докторы, ғалим, Сәләхетдин хәҙрәттең бүләсәре.
- Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы (15.01.1929—19.10.2020) — башҡорт тел ғилеме белгесе, филология фәндәре докторы (1996), профессор (1994). Башҡорт дәүләт университетының почетлы профессоры (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1989) һәм атҡаҙанған фән эшмәкәре (2009), Рәсәй Федерацияһының маҡтаулы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
- Юлдашбаев Юлай Хәйрулла улы (18.04. 1962) — Башҡортостан Республикаһының Милли архивы директоры урынбаҫары, тарих фәндәре кадидаты.
Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусылары
- Ҡолтаев Зәйнетдин Баҡый улы — ҡыҙылармеец, кавалерист, ездовой, гвардия ефрейторы. 2-се Белорус фронты 3-сө гвардия Гродно кавалерия корпусы составындағы 5-се гвардия кавалерия дивизияһының Ҡыҙыл Байраҡ орденлы 24-се гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә[15].
Видеофильмдарҙа
Ҡушаматтар
Ауылда киң ҡулланылған ҡушаматтарҙан:
- Ҡара Минзиә
- Һары Минзиә
- Ҡаҙаҡ Йомабай
- Немец Тажый (Тажетдин тигән кеше һуғыштан трофей итеп немец каскаһын кейеп ҡайтҡан, был уға ҡушамат булып тағылған)
- Япон Йәғәфәр (Йәғәфәрҙең атаһы рус-япон һуғышында ҡатнашҡан, япон һүҙе улына ҡушамат булып киткән)
- Банзай (үтә ныҡ һимеҙлеге арҡаһында Баязит тигән кешегә ҡушылған)
- Балта (Роберт исемле кешегә тағылған ҡушамат. Ҡарттаһы ейәненең ят исемен дөрөҫ әйтә алмай, Роберт урынына «рубит» тип әйткән… утын ҡырҡыу ҡоралы — «балта»).
Бынан тыш тотош айырым фамилияларға ҡарата мәсекәйҙәр, кәкүктәр ҡушаматы ла булған.
Ауыл ваҡытлы матбуғатта
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Иҫкәрмәләр
- ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения по населённым пунктам Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 август 2014. Архивировано 20 октябрь 2013 года.
- ↑ Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник / Сост. Р. Ф. Хабиров. — Уфа: Белая Река, 2007. — 416 с. — 10 000 экз. — ISBN 978-5-87691-038-7.
- ↑ 1 2 Башҡорт Үргене // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- ↑ Справочник 2016 йылдың 4 март көнөндә архивланған.
- ↑ Населенные пункты Башкортостана в 4 т. Т.1 / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. // (unknown type) — Китап, 2018. — т. 1.
- ↑ 1 2 Населенные пункты Башкортостана в 4 т. Т.2 / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. // (unknown type) — Китап, 2018. — т. 2.
- ↑ 1 2 Населенные пункты Башкортостана в 4 т. Т.3 / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. (урыҫ) // (unknown type) — Китап, 2018. — Т. 3.
- ↑ 1 2 Населенные пункты Башкортостана в 4 т. Т.4 / Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. (урыҫ) // (unknown type) — Китап, 2018. — Т. 4.
- ↑ http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochnik.xls
- ↑ https://rosstat.gov.ru/vpn/2020/Tom1_Chislennost_i_razmeshchenie_naseleniya
- ↑ Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — Excel форматында ҡушымта(недоступная ссылка) (рус.)
- ↑ Межрайонная инспекция Федеральной налоговой службы № 25 по Республике Башкортостан
- ↑ Солтанбаев Юлай. Йәш быуын олуғ шәхестәрҙе белеп үҫһен. Башҡортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 октябрь 2019.
- ↑ Башҡортостан — әүлиәләр иле./ Солтанбаев Ю. В. Әхмәтбаҡый хәҙрәт, 120—123 бб. Өфө: Китап, 2012
- ↑ Память народа. Сводная информация. Култаев Зайнетдин Бакеевич
Әҙәбиәт
- Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. (рус.)
- Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий — Уфа: Китап, 2009. — 744 б. — ISBN 978-5-295-04683-4.
Һылтанмалар
- Башҡорт Үргене // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан. — Справочник. Уфа: ГУП РБ "Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с. :илл. ISBN 978-5-87691-038-7
- Башҡорт Үргене (Этбаҡ) ауылы хаҡында «Генеалогия и архивы» сайтында (рус.)
.png)
