Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Бөтә донъя үҙ-үҙеңә ҡул һалыуҙы иҫкәртеү көнө

Бөтә донъя үҙ-үҙеңә ҡул һалыуҙы иҫкәртеү көнө (рус. Всемирный день предотвращения самоубийств, ингл. World Suicide Prevention Day) — 2003 йылдан башлап йыл һайын 10 сентябрҙә билдәләнгән, бөтә донъяла үҙ-үҙеңә ҡул һалыуҙы иҫкәртеү эшмәкәрлегенә ярҙам итеү маҡсатында булдырылған халыҡ-ара дата.

Тарихы

Бөтә донъя үҙ-үҙеңә ҡул һалыуҙы иҫкәртеү көнө властарҙың, йәмәғәт ойошмаларының һәм халыҡтың иғтибарын суицид мәсьәләһенә һәм уны иҫкәртеү кәрәклегенә йәлеп итеү өсөн 2003 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ярҙамында 1960 йылда Австрия психиатры Эрвин Рингел һәм Америка психологы Норман Фарбероу тарафынан нигеҙләнгән Халыҡ-ара үҙ-үҙеңә ҡул һалыуҙы иҫкәртеү ассоциацияһы (рус.)баш. (IASP) тарафынан булдырыла[1][2][3].

Маҡсаттары һәм бурыстары

Был датаның төп маҡсаты — үҙ-үҙеңә ҡул һалыуҙы иҫкәртеп булыуы тураһында халыҡҡа мәғлүмәт еткереү[2]. Уның бурыстарына түбәндәгеләр инә:

  • суицид уйҙары булған кешеләргә ҡарата мөһөр тағыуҙы һәм дискриминацияны кәметеү;
  • үҙ-үҙеңә ҡул һалыу һәм суицид тәртибе тураһында асыҡ һәм ысын күңелдән һөйләшеүҙәрҙе дәртләндереү;
  • профилактика һәм ярҙамдың мөмкин булған ысулдары тураһында мәғлүмәт таратыу;
  • сәйәсмәндәрҙең һәм ҡарар ҡабул итеүселәрҙең иғтибарын һаулыҡ һаҡлау системаларында суицидты иҫкәртеүгә өҫтөнлөк биреү кәрәклегенә йәлеп итеү[1][2].

Девизы

2024—2026 йылдарға Бөтә донъя үҙ-үҙеңә ҡул һалыуҙы иҫкәртеү көнөнөң өс йыллыҡ девизы — «Үҙ-үҙеңде үлтереү тураһында күҙаллауҙы үҙгәртеү» (ингл. Changing the Narrative on Suicide)[2][1]. Был девиз суицидтың ҡатмарлы мәсьәләһен аңлауҙы — тынлыҡ һәм аңлашылмаусанлыҡ мәҙәниәтенән асыҡлыҡ, хислелек һәм ярҙам итеүгә үҙгәртергә саҡыра[2][4].

2021 йылда, көндөң девизы «Эш аша өмөт өләшеү» була[4].

Статистика

Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, донъяла йыл һайын үҙ-үҙеңә ҡул һалыу һөҙөмтәһендә 720 000-дән ашыу кеше вафат була[5]. Бындай үлемдәрҙең күпселеге (73 %) килеме түбән һәм уртаса булған илдәргә тура килә[5]. Һәр бер суицидҡа 20-нән ашыу ынтылыш тура килә[5].

Үҙ-үҙеңә ҡул һалыу йәштәр араһындағы үлем сәбәптәренең береһе булып ҡала: 15-19 йәшлектәр араһында ул — өсөнсө, ә 20-29 йәшлектәр араһында дүртенсе урында тора[5].

2030 йылға суицидтан глобаль үлем күрһәткесен өстән бер өлөшкә кәметеү — БМО-ның тотороҡло үҫеш өлкәһендәге маҡсаттарының береһе[2].

Саралар

Бөтә донъя үҙ-үҙеңә ҡул һалыуҙы иҫкәртеү көнө бөтә донъяла аңлатыу акциялары, флешмобтар, семинарҙар һәм конференциялар менән билдәләнә[1]. Йыл һайын был көндә түбәндәге саралар үткәрелә:

  • киң мәғлүмәт сараларында һәм социаль селтәрҙәрҙә мәғлүмәт кампаниялары;
  • психологтарҙың һәм психиатрҙарҙың бушлай консультациялары;
  • беренсе психологик ярҙам күрһәтеү буйынса семинарҙар һәм тренингтар;
  • суицид ҡорбандарын иҫкә алыу акциялары;
  • мәктәптәрҙә, юғары уҡыу йорттарында һәм предприятиеларҙа аңлатыу саралары[4].

Бөтә донъя үҙ-үҙеңә ҡул һалыуҙы иҫкәртеү көнөнә арналған кампания Бөтә донъя психик һаулыҡ көнөнә (рус.)баш. тиклем (10 октябрь) дауам итә[4].

Рәсәй Федерацияһында

2024 йылда Рәсәйҙә балалар һәм үҫмерҙәр араһында 745 үҙ-үҙеңә ҡул һалыу осрағы теркәлгән, ә 2025 йылдың беренсе ярты йыллығында уҡ — 395[6]. Иң юғары күрһәткестәр Волга буйы (84 осраҡ), Себер (77) һәм Үҙәк (63) федераль округтарҙа күҙәтелә.

Үҙ-үҙеңә ҡул һалыу Рәсәйҙә үлемдең спиртлы эсемлектәр менән ағыуланыу һәм юл-транспорт ваҡиғалары менән бер рәттән өс төп сәбәптең береһе булып тора.

Федераль кимәлдә суицидтарҙы һәм бәлиғ булмағандарҙың хәүефле тәртибен иҫкәртеү буйынса ведомство-ара хеҙмәттәшлектең методик тәҡдимдәре эшләнгән. Тәүлек әйләнәһенә эшләүсе психологик ярҙамдың «ҡыҙыу линиялары», шул иҫәптән Бөтә Рәсәй балалар ышаныс телефоны (8-800-2000-122) эшләй[6].

Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте тарафынан «2030 йылға тиклем бәлиғ булмағандар араһында суицидты иҫкәртеү системаһын камиллаштырыу буйынса саралар комплексы» раҫланған[7]. Был документ түбәндәгеләрҙе күҙ уңында тота: федераль башҡарма власть органдары тарафынан бюджет ассигнованиелары сиктәрендә иҫкәртеү сараларын үткәреү; Рәсәй Федерацияһы субъекттарының башҡарма власть органдарына иҫкәртеү эшен ойоштороу буйынса тәҡдимдәр биреү.

2017 йылда балаларҙы суицидҡа өндәүсе эшмәкәрлеккә ҡаршы тороуҙың өҫтәмә механизмдарын билдәләгән 120-ФЗ һанлы федераль закон ҡабул ителә[8].

Башҡортостанда

Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, 2024 йылда төбәктә 450 суицид осрағы теркәлгән[9].

Башҡортостанда суицид тәртибе сағылған 7-17 йәшлек үҫмерҙәр тәрбиәләгән ғаиләләр өсөн социаль-психологик ярҙамдың «Тыныслыҡ формулаһы» исемле комплекслы программаһы тормошҡа ашырыла. Программа Өфө ҡалаһының Республика клиник психиатрия дауаханаһы базаһында эшләй.

Республиканың белем биреү учреждениеларында педагогтар өсөн суицидты иҫкәртеү буйынса семинар-практикумдар үткәрелә, ата-әсәләр өсөн лекторийҙар ойошторола. Башҡортостандың Мәғариф министрлығы һәм Мәғарифты үҫтереү институты педагогтар һәм тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫарҙары өсөн уҡыусылар араһында суицид һәм деструктив тәртипте иҫкәртеү мәсьәләләре буйынса квалификацияны күтәреү программаларын тормошҡа ашыра.

Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте тарафынан 2026—2030 йылдарға бәлиғ булмағандар араһында суицид тәртибен иҫкәртеү буйынса ведомство-ара программа раҫланған[10]. Программа төбәктә балалар һәм үҫмерҙәр араһында суицид тәртибе кимәлен кәметеүгә йүнәлтелгән ведомство-ара саралар комплексын күҙ уңында тота.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 World Suicide Prevention Day. International Association for Suicide Prevention. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 июль 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 World Suicide Prevention Day 2024. World Health Organization (10 сентябрь 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 июль 2026.
  3. ↑ Всемирный день предотвращения самоубийств. Росстат. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 июль 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 World Suicide Prevention Day Campaign Pack 2025. International Association for Suicide Prevention. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 июль 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 Suicide. World Health Organization (18 сентябрь 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 июль 2026.
  6. ↑ 1 2 10 сентября – Всемирный день предотвращения самоубийств. Госуслуги (10 сентябрь 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 июль 2026.
  7. ↑ Распоряжение Правительства РФ от 26.04.2021 № 1058-р (ред. от 04.04.2025). Legalacts. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 июль 2026.
  8. ↑ Федеральный закон от 07.06.2017 г. № 120-ФЗ  (рус.), Президент России. 17 июль 2026 тикшерелгән.
  9. ↑ В каких районах и городах Башкирии чаще всего совершают суициды. ФедералПресс (24 март 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 июль 2026.
  10. ↑ Постановление Правительства Республики Башкортостан от 30.06.2026 № 239. Официальное опубликование правовых актов (6 июль 2026). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 июль 2026.

Һылтанмалар

Категориялар