Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Варшава

Варшава (пол. Warszawa, МФА: [varˈʂava] (i)) — Польшаның баш ҡалаһы һәм халыҡ һаны буйынса иң ҙур ҡалаһы.

Ҡала 1596 йылда, Краков ҡалаһында Вавель замогында янғындан һуң, короле Сигизмунд III резеденциянына күсерә һәм ҡала фактик яҡтан баш ҡалаға әүерелә, баш ҡала статусын 1791 йылғы Конституция раҫлай. Висла йылғаһы ҡаланы икегә бүлеп аға.

Этимология

Тәүге тапҡыр исеме Warseuiensis (1321) һәм Varschewia (1342) кеүек XIV быуат ҡулъяҙмаларында, ә XV быуатта Warschouia (1482) кеүек яҙыла.

Тарихсыларҙың һәм лингвистарҙың күбеһе, ҡала исеме Warszewa (йәки Warszowa) Warsz (Warcisew, Wrocisa) исеменән таралған, тип иҫәпләй.

Исеме Warszewa Warszawa менән алмашыныу XVI быуатта булған һәм ул заманда Варшава территорияһында таралған мазовецкий диалектының үҙенсәлектәре менән бәйле. XV быуат аҙағына тиклем был диалект һуҙынҡы a күсеп e һуң йомшаҡ тартынҡы (ә sz поляк теле йомшаҡ була). XV быуатта икенсел e формаһындағы формалар диалект тип иҫәпләнә, шуға күрә әҙәби телдә һөйләшергә ынтылған кешеләр уларҙың формаһын a менән алмаштыра. Варшава менән был осраҡта гиперкоррект формаһында этимологик яҡтан дөрөҫ форманы алмаштырылған.

Варшава һүҙе венгр телендә булан варош «нығытылған ҡала» һүҙенән булыуы мөмкин[3].

Халыҡта иһә Warszawa тигән исем балыҡсы Wars һәм Sawa тигән һыу инәһе (русалка) исеменән барлыҡҡа килгән тигән фараз йәшәй. Русалка Сава образы Варшаваның символына әүерелгән[4].

Варшавала нигеҙ һалыу тураһында легенда бар: ниндәйҙер кенәз (властелин) Казимир буйында һунарҙа аҙашып, Висла буйында балыҡсыларҙың аласығына тап булған. Шунда ул Варш һәм Сава исемле ике бала тапҡан йәш балыҡсы ҡыҙҙы осрата. Кизимир ғаилә башлығын ҡуныҡсыллығы өсөн бүләкләй, үҙе балаларҙың бабаһы (крёcтный отец) була. Ғаилә башлығы был аҡсаға йорт төҙөй, был йорт тирәләй башҡа балыҡсылар ҙа килеп төпләнә, шулай итеп, Варшава ҡалаһына тигеҙ һалына[5].

Символикаһы

undefined

Варшаваның төп символы булып Варшаваның Русалкаһы иҫәпләнә. Ҡаланың гербында ла уның һүрәтен осратырға мөмкин. Фольклор майҙансығына ҡала скульптураһы стилендә уға һәйкәл ҡуйылған. Варшава гербында француз ҡалҡаны төшөрөлгән. Өҫкө өлөшөндә көмөш тәре һәм девиз яҙылған таҫма ҡуйылған. Варшава флагы ҡыҙыл һәм һары төҫтәге бер тигеҙ горизонталь буйҙан тора. Байраҡ 5:8 пропорцияһында эшләнә.

Тарихы

Урта быуаттар

undefined

Документтар раҫлауынса, Х быуатта хәҙерге Варшава территорияһында урынлашҡан бер нисә тораҡ булған, улар араһында Bródno (йәғни «брод», «кисеү»), Kamion һәм Jazdów иң ҙурҙарынан һанала. Беренсе ағас ҡоролмаларҙы мазовшандар XII быуатта, ә таш ҡоролмаларҙы Тевтон орденынан һаҡланыу өсөн XIV быуатта төҙөгән.

Яңы ваҡыт

XV—XVI быуаттарҙа Варшава Мазовец кенәзлегененң баш ҡалаһы була, 1596—1795 йылдарҙа — поляк королдәре һәм бөйөк литва кенәздәре резеденцияһы, 1791—1795 йылдарҙа Речь Постолитая баш ҡалаһы, 1807—1813 йылдарҙа Варшава герцоглығы (фактик яҡтан француз протектораты), 1815 йылдан 1915 йылға тиклем Польша батшалығы (Рәсәй империяһы). 1918 йылдан 1939 йылға тиклем Польша Республикаһы баш ҡалаһы, 1952 йылдан 1989 йылға тиклем Польша халыҡ Республикаһының баш ҡалаһы. XVI—XIX быуаттарҙа Польшала бернардиндар эшмәкәрлегендә монастр һәм костёлдар төҙөлә.

1939—1944 йылдарҙа Икенсе донъя һуғышы ваҡытында генерал-губернаторлыҡ үҙәге Краковта урынлаша.

Икенсе донъя һуғышы барышында үҙәк Польша, атап әйткәндә, Варшава, Генераль губерна, нацист колонияһы хакимиәте етәкселеге аҫтында була. Юғары белем биреү учреждениелары ябыла һәм Варшаваның бөтә йәһүд халҡы — бер нисә йөҙ мең, ҡала халҡының яҡынса 30 проценты Варх геттоһына оҙатыла. 19 апрелдә геттоны бөтөрөү тураһында указ сыға (был гитлерсыларҙың "һуңғы ҡарар"ының бер өлөшө була). Йәһүдтәр бер ай тиерлек дауам иткән ихтилалды башлай. Көрәш туҡтағас, бөтәһе лә тиерлек юҡ ителә, ҡайһы берәүҙәр генә ҡасып ҡала йәки йәшенә.

1944 йылдың июлендә, Варшава йүнәлешендә немецтарҙы ҡыуып, Ҡыҙыл Армия Польша биләмәләренә барып инә. Лондонда эшләп ҡилгән, ҡыуылған Польша хөкүмәте Крайова армияһына (AK) Варшаваны нацистарҙан азат итергә тигән йәшерен приказ бирә. Был Ҡыҙыл Армия килеп инер алдынан ғына була. 1944 йылдың 1 авгусында, 2-се танк армия әүҙем алыш алып бармай ғына рубежын һаҡлап ҡала. Крайова Армияһы 63 көн дауам иткән Варшава ихтилалын (1944) башлай, әммә ахыр сиктә, капитуляция менән тамамлана.

Пленға алынған баш күтәреүселәрҙе Германияға оҙаталар, граждандар депортациялана. Капитуляция шарттарын иҫәпкә алмайынса, Гитлер ҡаланы, китапханаларҙы һәм музейҙарҙы Германияға оҙатырға йәки яндырырға ҡуша. Ҡаланың 85 проценты, атап әйткәндә, Иҫке Място һәм Король замогы кеүек тарихи урындар тиерлек юҡҡа сығарыла.

Висла-Одер операцияһы һөҙөмтәһендә 1945 йылдың 17 ғинуарында совет ғәскәрҙәре Варшаваны азат итә.

Хәҙерге осор

Икенсе бөтә донъя һуғышынан ҡала тергеҙелә. Боронғо ҡала, Яңы ҡала, Король тыҡрығы кеүек ҡаланың боронғо өлөшө яңынан тергеҙелә. Ҡаланың тарихи-архитектур пландағы өлөшө тарихи яҡтан элекке формала уҡ булмаһа ла тергеҙелә. Мәҫәлән, Иҫке ҡалала фасадтары һуғышҡа тиклем осорҙағы кеүек тергеҙелгән йорттарҙа хеҙергесә планлаштырылған һәм йыһазландырылған фатирҙар төҙөлә.

Климат

Варшавала климат — уртаса континенталь, йылы ҡыш һәм дымлы йәй. Ҡышын уртаса температура +2 °C тиклем −5 °C, йәйен — +15 °C +20 °C. Варшавала климат — уртаса бүлкәттә иң уңай ҡалаларының береһе, иң эҫе +30 °C булһа ҡыҫҡа һәм һирәк, түбән түбән һыуыҡ −15 °C . Көҙ йылы һәм оҙайлы, яҙ әкренләп килә.

Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Абсолют максимум, °C 13,0 17,0 22,0 30,4 32,8 35,1 35,9 36,0 31,1 25,0 19,2 15,0 36,0
Уртаса максимум, °C 0,6 1,9 6,6 13,6 19,5 21,9 24,4 23,9 18,4 12,7 5,9 1,6 12,6
Уртаса температура, °C −1,8 −0,6 2,8 8,7 14,2 17,0 19,2 18,3 13,5 8,5 3,3 −0,7 8,5
Уртаса минимум, °C −4,2 −3,6 −0,6 3,9 8,9 11,8 13,9 13,1 9,1 4,8 0,6 −3 4,6
Абсолют минимум, °C −31 −27,2 −22,2 −7,2 −2,8 1,6 5,0 3,0 −2 −9,6 −17 −22,8 −31
Яуым-төшөм нормаһы, мм 27 26 31 34 56 69 73 64 46 32 37 34 529
Сығанаҡ: «Погода и климат»

Власть органдары

Административ бүленеше

Административ реформанан һуң, 2002 йылда Варшавала булып повят булып тора. Повят 1 гминанан тора, ул үҙ сиратында,18 дзельницаға (райондарға) бүленә.

Полякса Русса Халҡы (2017)[1] Майҙаны[1]
Mokotów Мокотув 217 815 35,42 км²
Praga Południe Прага Полудне (Көньяҡ) 178 447 22,38 км²
Wola Воля 138 508 19,26 км²
Ursynów Урсынув 149 843 43,79 км²
Bielany Беляны 131 957 32,34 км²
Śródmieście Средместье 118 301 15,57 км²
Targówek Таргувек 123 535 24,22 км²
Bemowo Бемово 120 449 24,95 км²
Ochota Охота 83 592 9,72 км²
Praga Północ Прага Пулноц (Төньяҡ) 65 904 11,42 км²
Białołęka Бялоленка 116 127 73,04 км²
Wawer Вавер 74 932 79,7 км²
Żoliborz Жолибож 50 825 8,47 км²
Ursus Урсус 58 233 9,36 км²
Włochy Влохи 41 243 28,63 км²
Rembertów Рембертув 24 105 19,30 км²
Wesoła Весола 24 811 22,94 км²
Wilanów Вилянув 35 170 36,73 км²
Барлығы 1 753 977 517,24 км²

Обер-полицмейстер

1833 йылға тиклем полиция президент ҡарамағы аҫтында миниципаль идара булған. Поляк батшалығының 1833 йылдың 20 июнендәге ҡарары башҡарма полиция администрациянан айыра һәм Варшава вице-президент ҡарамағына тапшырыла. Һуңынан 1839 йылдың 12 октябрендәге Батшалыҡ идаралығы советы (24) иғлан иткән юғары бойороҡҡа ярашлы ҡаланың вице-президентына Варшава обер-полицмейстеры тигән исем бирелә.

Ф. И. О. Титулдар, чиндар, исеме Вазифа ваҡытта
Андрей Яковлевич Стороженко генерал-майор
12.10.1839—20.05.1842
Михаил Иванович Соболева генерал-майор
20.05.1842—01.04.1844
Игнатий Абрамович Ефимович генерал-майор
01.04.1844—28.08.1851
Горлов Василий Михайлович генерал-майор
28.08.1851—25.11.1856
Владимир Иванович Аничковты генерал-майор
25.11.1856—30.11.1860
Федор Федорович Трепов полковник
30.11.1860—10.03.1861
Константин Розвадовский Аполлонович граф, генерал-майор
10.03.1861—19.09.1861
Пилсудскийға Константин Иванович генерал-майор
19.09.1861—27.07.1862
Мухановым Сергей Сергеевич полковник
27.07.1862—20.03.1863
Левшин Лев Герасимович генерал-майор
20.03.1863—04.01.1864
Платон Александрович Фредерикс барон, генерал-майор
04.01.1864—21.07.1866
Власов Юрий Петрович генерал-майор (генерал-лейтенант)
21.07.1866—08.03.1879
Николай Николаевич Бутурлиндың генерал-майор
08.03.1879—12.04.1884
Йыуан Сергей Иванович генерал-майор
29.04.1884—13.02.1888
Николай Васильевич Клейгельс полковник, д. и. (генерал-майор 1891)
16.02.1888—06.12.1895
Карл Грессер Аполлонович полковник, и. д.
30.12.1895—04.05.1898
Александр Лихачев Никодимович полковник, д. и. (генерал-майор 06.12.1901)
12.08.1898—1905
Петр Петрович Мейер полковник, д. и. (генерал-майор 06.12.1909)
09.05.1905—15.08.1916

Халҡы

undefined

Варшава ҡалаһы транс-европа тейәүпунктында миграция һәм сауҙа юлдарының береһе була, ҡаланың үҫешенә һәм эволюцияһына оҙаҡ ваҡыт ошо йоғонто яһай. Был хәл халыҡ һанында һәм милли составында сағылыш таба. Шулай итеп элек ҡаланың үҫешенә, хеҙмәте һәм сәнәғәт үҙәктәре булараҡ, халыҡ башлыса сауҙа итеүсе төркөм булған. 1897 йылға ярашлы, 219 000 000 самаһы кеше йәшәгән, шуларҙың 638 меңе, ә был яҡынса 34 %, милләте буйынса йәһүд булған[6]. Күп милләтлелек халҡының үҙенсәлекле мәҙәниәтен һәм төрлөлөгөнә йоғонто яһамай ҡалмай. Ҡала эсендәге күп төрлө идеялар булған өсөн һәм, Варшава, 300 йыллыҡ тарихына «Көнсығыш Парижда», «Икенсе Парижда» ҡушаматы ала.

Халыҡ ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың нисбәте: ~54 % ҡатын-ҡыҙ һәм ~46 % ир-егеттәр.

  • 1700 — 30 000 (оценка)
  • 1792 — 120 000
  • 1800 — 63 400
  • 1830 — 139 700
  • 1850 — 163 600
  • 1882 — 383 000
  • 1900 — 686 000
  • 1925 — 1 003 000
  • 1939 — 1 300 000
  • 1945 — 422 000 (в сентябре)
  • 1956 — 1 000 000
  • 1960 — 1 139 200
  • 1970 — 1 315 600
  • 1975 — 1 436 100
  • 1980 — 1 596 100
  • 1990 — 1 611 800
  • 2002 — 1 707 100 (после присоединения района Весола)
  • 2004 — 1 676 600 (2 760 000 с пригородами)
  • 2005 — 1 694 825 (2 880 000 с пригородами)
  • 2006 — 1 700 536 (2 870 000 с пригородами)
Йыл Халыҡ һаны
1700 йылдың 30 000
1750 йылдың 25 000 [7]
1770 йылдың 40 000 [7]
1792 йылдың 100 000 [7]
1800 йылдың 63 400
1830 йылдың 139 700
1850 йылдың 163 600
1882 йылдың 383 000
1897 йылдың 638 000
Йыл Халыҡ һаны
1900 йылдың 686 000
1925 йылдың 1 003 000
1939 йылдың 1 300 000
1945 йылдың 422 000
1956 йылдың 1 000 000
1960 йылдың 1 139 200
1970 йылдың 1 315 600
1975 йылдың 1 436 100
1980 йылдың 1 596 100
Йыл Халыҡ һаны
1990 йылдың 1 611 800
2002 йылдың 1 707 100
2004 йылдың 1 676 600
2005 йылдың 1 694 825
2006 йылдың 1 700 536
2011 йылдың 1 708 491 [8]
2012 йылдың 1 715 517 [9]
2013 йылдың 1 724 404 [10]
2014 йылдың 1 735 442 [11]
Йыл Халыҡ һаны
2015 йылдың 1 744 351 [12]
2016 йылдың 1 753 977 [13][14]
2017 йылдың 1 764 615 [15]
2018 йылдың 1 777 972 [16]
2019 йылдың 1 790 658 [17][14][…]
2021 йылдың 1 860 281 [18]

Иҫтәлекле урын

  • Варшава Александровская цитаделе — рус крепосты XIX быуат.
  • Александр-Нева соборы — ҡалала иң бейек йорт булған, 1920 йылда емерелгән.
  • Мария Магдалин сиркәүе (1867—1869 йылдар)
  • Церковь во имя Преподобный Мартиниана сиркәүе
  • Петр һәм Павел сиркәүе
  • Мәҙәниәт һәм фән һарайы — 231-метрлы бейек сталин йорто, хәҙер ҙә бейек йорт булып һанала.
  • Совет яуһирҙары зыяраты — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының 1944—1945 йылдарҙа Варшаваны азат итеүҙә һәләк булған яугирҙар зыяраты.
  • Билдәһеҙ совет һалдаты ҡәбере
  • Варшаваның православ зыяраты.

Архитектура

undefined
  • Варшава университетының (Warszawski Uniwersytet)
  • Варшава политехник институты (Politechnika Warszawska)
  • Социаль һәм гуманитар фәндәр университеты (Uniwersytet SWPS Humanistycznospołeczny)
  • Варшава иҡтисад мәктәбе (Handlowa Główna Szkoła)
  • Юғары ауыл хужалығы мәктәбе (Gospodarstwa Wiejskiego Szkoła Główna)
  • Варшава медицина академияһы (Warszawie Akademia Medyczna w)
  • Музыка академияһы. Фредерик Шопен (im Muzyczna Akademia. Fryderyka Chopina)
  • Александр Зельверович исемендәге академия театры (im Teatralna Akademia. Aleksandra Zelwerowicza)
  • Кардиналуниверситеты (Stefana Uniwersytet Wyszyńskiego Kardynała)
  • Техник хәрби академияһы (Techniczna Akademia Wojskowa)
  • Хәрби сәнғәт академияһы (Wojennej Sztuki Akademia)
  • Физкультура академияһының (Fizycznego Akademia Wychowania Warszawie w)

Иҫкәрмә

  1. ↑ 1 2 3 Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2017 r. (пол.). Główny Urząd Statystyczny (19 июль 2017). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 сентябрь 2017.
  2. ↑ Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30.06.2019 r. (пол.). Główny Urząd Statystyczny (23 февраль 2020). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 февраль 2020.(недоступная ссылка)
  3. ↑ Никонов В. А. Краткий топонимический словарь. — М.: Мысль, 1966. — С. 75. — 509 с.
  4. ↑ Kazimierz Rymut. Nazwy miast Polski // Zakład Narodowy im. Ossolińskich. — 1987. — ISBN 83-04-02436-5.
  5. ↑ Владимир Никитин. «Варш и Сава — добрая слава». Родина (исторический журнал) № 12 — 1994, стр. 139—144
  6. ↑ Joshua D. Zimmerman, Poles, Jews, and the politics of nationality, Univ of Wisconsin Press, 2004, ISBN 0-299-19464-7, Google Print, p. 16
  7. ↑ 1 2 3 Życie codzienne w Warszawie okresu oświecenia (пол.) — Państwowy Instytut Wydawniczy, 1969. — бит 55.
  8. ↑ https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-w-gminach-wedlug-stanu-w-dniu-31-12-2011-r-bilans-opracowany-w-oparciu-o-wyniki-nsp-2011,2,1.html
  9. ↑ https://web.archive.org/web/20140426005824/http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/stan-i-struktura-ludnosci-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-w-2012-r-stan-w-dniu-31-xii-2012-r-,6,11.html
  10. ↑ https://web.archive.org/web/20160714075352/http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-ludnosci-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-xii-2013-r-,6,16.html
  11. ↑ https://web.archive.org/web/20160627233816/http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-ludnosci-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-xii-2014-r-,6,17.html
  12. ↑ http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-ludnosci-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-grudnia-2015-roku,6,19.html
  13. ↑ https://web.archive.org/web/20170616104000/https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/
  14. ↑ 1 2 https://www.polskawliczbach.pl/Warszawa
  15. ↑ https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-w-2017-r-stan-w-dniu-31-xii,6,23.html
  16. ↑ https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-w-2018-r-stan-w-dniu-31-xii,6,25.html
  17. ↑ https://bdl.stat.gov.pl/
  18. ↑ https://bdl.stat.gov.pl/api/v1/data/localities/by-unit/071412865011-0918123?var-id=1639616&format=jsonapi

Әҙәбиәт

Һылтанмалар

Категориялар