Гуманизм

Гумани́зм (от лат. humanus — туранан-тура человечный — кешелекле)[1] — иң юғары ҡиммәте кеше ғүмере һәм тормошо булған йәмғиәттең төҙөлөш системаһы. Бөтә матди һәм матди булмаған ресурстар уларҙы мөмкин тиклем уңайлы һәм хәүефһеҙ итеүгә йүнәлтелә.

Билдәләмәләр

Америка гуманистар ассоциацияһы билдәләмәһенә ярашлы,

гуманизм — ул тәбиғи булмаған нәмәләргә ышанмайынса ғына, үҙ-үҙеңдең донъялағы урыныңды табыу һәм кешелеккә күберәк файҙа килтереү маҡсатында этик йәшәү рәүешен алып барыу һәләтебеҙҙе һәм бурысыбыҙҙы раҫлаған прогрессив тормош позицияһы[2].

Боронғо Рим сәйәсмәне һәм философы Цицерон билдәләүенсә, гуманизм — кеше һәләттәренең йомшаҡлыҡ һәм кешелеклелек менән берлектә эстетик яҡтан тамамланған формаға юғары мәҙәни һәм әхлаҡи үҫеше.

Халыҡ-ара гуманистик һәм этик союз Уставындағы билдәләмәгә ярашлы[3],

гуманизм — кеше заттарының үҙ тормошоноң мәғәнәһен һәм формаһын билдәләргә хоҡуғы һәм бурысы бар тип раҫлаған демократик һәм этик тормош позицияһы. Гуманизм аҡыл һәм ирекле эҙләнеү рухында, кеше һәләттәрен файҙаланып, кешелек һәм башҡа тәбиғи ҡиммәттәргә нигеҙләнгән этика аша, кешелеклерәк йәмғиәт төҙөргә саҡыра. Гуманизм теистик түгел һәм реаль донъяны «тәбиғи булмаған» күреүҙе ҡабул итмәй. (инг.)

Классификация

Израиль тарихсыһы, Иерусалимдың Еврей университеты профессоры, халыҡ-ара кимәлдә танылыу алған «Sapiens: Кешелектең ҡыҫҡаса тарихы» китабының авторы Юваль Ной Харари «кешелек» терминын аңлатыу критерийҙары буйынса гуманизмды түбәндәге төрҙәргә бүлә:

  • либераль гуманизм (юғары ҡиммәтте һәр айырым кешелә күрә);
  • социалистик гуманизм (юғары ҡиммәтте айырым шәхестә түгел, ә коллективта күрә);
  • эволюцион гуманизм (юғары ҡиммәтте Homo Sapiens рәүешендә күреп, кеше төрө үҙгәреүгә дусар һәм үҫешергә йәки деградацияланырға мөмкин тип иҫәпләй)[4].

Иҫкәрмәләр

  1. Словарь иностранных слов. — М.: «Русский язык», 1989. — 624 с. ISBN 5-200-00408-8
  2. Humanism and its aspirations {Wayback/url=http://www.americanhumanist.org/3/HumandItsAspirations.htm |date=20070908235525}}
  3. Устав Международного гуманистического и этического союза. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 декабрь 2008. Архивировано из оригинала 17 ғинуар 2013 года.
  4. Харари Ю. Н. Sapiens. Краткая история человечества / Юваль Ной Харари; пер. с англ. Л.Сумм. — М,: Сидбад, 2019. — 530 с. с281-283

Әҙәбиәт

  • Андрушко В. А. Этические модальности у Лоренцо Валлы // Рациональность, рассуждения, коммуникация. — Киев, 1987. — С. 52-58.
  • Анохин А. М., Сюсюкин М. Ю. Бэкон и Декарт: истоки эмпиризма и рационализма в философии и развитие медицины в XVII—XVIII вв. //Философия и медицина. — М., 1989. — С. 29-45.
  • Аугандаев М. А. Эразм и М. Агрикола // Эразм Роттердамский и его время. — М., 1989. — С. 206—217.

Категориялар