Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Жорж Бизе

Александр Сезар Леопольд Бизе (франц. Alexandre-César-Léopold Bizet), суҡындырылғанда Жорж франц. Georges исеме бирелгән; 1838 йылдың 25 октябре, Париж — 1875 йылдың 3 июне, Буживаль[d]) — француз композиторы, романтизм дәүеренең күренекле вәкиле. Оркестр әҫәрҙәре, романстар, фортепиано пьесалары, шулай уҡ опералар авторы. Уның иң билдәле әҫәре — «Кармен» операһы[5].

Биографияһы

Жорж Бизе 1838 йылдың 25 октябрендә Парижда йыр уҡытыусыһы Адольф Арман Бизе ғаиләһендә тыуа[6]. Ул Александр-Сезар-Леопольд исеме аҫтында теркәлә, әммә суҡындырылғанда уға Жорж исеме бирелә, һәм был исем менән ул артабан танылыу ала. Беренсе музыкаль белемде әсәһе Анна Леопольдина Эме (ҡыҙ фамилияһы Дельсарт) бирә. Ун йәшенә етерәк Париж консерваторияһына уҡырға инә[7]. Контрапункт (рус.)баш. һәм фуга буйынса П. Циммермандан, шулай уҡ уны алмаштырған Ш. Гунодан (һуңынан композиторҙың дуҫы булып китә) дәрес ала[8].

Консерваторияла уҡыған йылдарында уҡ (1848—1857) Бизе композитор булараҡ әүҙем эшләй, техниканы һәм башҡарыу оҫталығын камил үҙләштерә[9][10]. Ференц Лист, уның башҡарыуында үҙенең фортепиано музыкаһын ишетеп, былай тип ҡысҡыра: «Хоҙайым! Был музыканы мин үҙем генә башҡара ала тип уйлағайным. Әммә беҙ икәү икән бит!»[11][12].

1857 йылда Бизе Жак Оффенбах ойошторған конкурста «Доктор Миракль» опереттаһы өсөн Шарль Лекок менән бергә Рим премияһын (рус.)баш. бүлешә. Шул уҡ йылда ул «Хлодвиг һәм Клотильда» кантатаһын тәҡдим итә, бының өсөн дә Рим премияһына лайыҡ була[13]. Был премия уға өс йыл Римда йәшәп, музыка ижад итеү һәм белемен камиллаштырыу мөмкинлеге бирә. Отчёт әҫәре итеп «Дон Прокопио» операһы яҙыла, ул халыҡҡа 1895 йылға тиклем билдәле булмай[5].

Парижға ҡайтҡас, Бизе бөтөнләй музыка ижадына бирелә. 1863 йылда «Ынйы эҙләүселәр» операһын яҙа. Гектор Берлиоз премьера тураһындағы рецензияһында (рус.)баш. Бизеның композитор ғына түгел, пианист булараҡ та даһилығын, билдәһеҙ әҫәрҙәрҙе лә нота ҡағыҙҙарынан уҡыу оҫталығын билдәләй[14]. Бизеның уҡытыусыһы, Париж консерваторияһы профессоры Антуан Мармонтель уның тауыш көсөн нюанслау, матур итеп ишеттереү, аңлайышлы баҫымдар ҡуйыу оҫталығын телгә ала[11][14]:

« Ул тауыш көсөн нюанслау, уға айырым йырлылыҡ биреү оҫталығына эйә була. Тулы виртуоз, ул көйҙө төрлө рельеф менән тоноҡландыра, йомшарта һәм уны үтә күренмәле оҙатыу гармонияһы менән уратып ала, уның йәшерелгән йәки һыҙыҡ өҫтөнә алынған ритмы көйҙөң ирекле фразеровкаһына буйһона. Уның һоҡланғыс, наҙлы һәм аныҡ кәүҙәһенең буйһондороусы матурлығына ҡаршы тороу мөмкин түгел. »

Ошо уҡ дәүерҙә «Перт һылыуы» операһын (1867), «Балалар уйындары» фортепиано дуэтын (1870), Альфонс Доделаның «Арлезианка» драмаһына музыка (1872) ижад итә. Уның премьераһы 1872 йылдың 11 октябрендә үтә һәм әллә ни уңыш ҡаҙанмай. Композитор был драма музыкаһынан концерт сюитаһы яҙа (уның беренсеһен Бизе үҙе, икенсеһен — Эрнест Гиро композитор вафатынан һуң ижад итә) артабан юғары баһа ала, уны Петр Ильич Чайковский ҙа «шедевр» тип атай. Ул үҙенең Фон Мекк Надежда Филаретовнаға ебәрелгән хатында: «Әйткәндәй, музыкала яңылыҡ тураһында, Һеҙгә мәрхүм Бизенең «Арлезианка» («Larlesienne») оркестр сюитаһын тәҡдим итәм. Был — үҙ төрөндәге шедевр» тип яҙа[15].

1867 йылда Бизе «Revue Nationale et Étrangère» журналы менән музыкаль күҙәтеүсе булараҡ хеҙмәттәшлек итә башлай (Гастон де Бетси псевдонимы аҫтында). Ошо осорҙа ул «Йәмилә» комик операһын (1870) (был опера «Кармен»дан алда өйрәнсек тип һанала) һәм «До мажор» симфонияһын яҙа. Бизе үҙе был симфония тураһында бөтөнләй онотҡан була һәм консерватория библиотекаһында табылған симфонияны 1835 йылға тиклем бер кем дә иҫләмәй. Симфония, бер нисә йырын иҫкә алмағанда,Франц Шуберт музыкаһы менән үҙенең стилистик оҡшашлығы яғынан иғтибарҙы йәлеп итә[8].

1869 йылдың 3 июнендә Жорж Бизе оперетта (рус.)баш. жанрын булдырыусы Людовик Галевиҙең ике туған һеңлеһе Женевьева Алевиға өйләнә. 1871 йылда уларҙың берҙән-бер улы Жак тыуа, артабан ул Марсель Прустың яҡын дуҫы була[5][16].

1874—1875 йылдарҙа Бизе «Кармен» операһы өҫтөндә эшләй. Премьера 1875 йылдың 3 мартында Париждың «Опера-Комик» театрында була һәм тулыһынса уңышһыҙ тамамлана[17]. Бизе әҫәренең шәп түгеллегенә инана, «Кармен» уның ижадының түбәһенә әйләнәсәген, донъя опера гаранты (рус.)баш. репертуарында иң танылған әҫәрҙәрҙең береһе буласағын хатта уйына ла килтермәй премьеранан һуң өс кенә ай үткәс йөрәк өйәнәгенән вафат була. Чайковский, операға һоҡланып, былай тип яҙа: «Бизе — үҙ быуатының боҙолған тәменә дан биргән рәссам, әммә ысын, ихлас тойғо һәм илһам менән йылытылған»[15]:

undefined
« ...Әммә француз (уны ҡыйыу рәүештә гениаль тип атайым), уның бөтә был тәмләткестәре һәм тәмләткестәре уйлап сығарылғанлыҡ һөҙөмтәһе түгел, ә ирекле ағым менән ағыла, ишетеү һәләтен ҡәнәғәтләндерә һәм шул уҡ ваҡытта тулҡынландыра һәм тулҡынландыра. Ул әйтерһең дә: «һеҙ бөйөк, грандиоз һәм көслө бер нәмә лә теләмәйһегеҙ, һеҙ матур нәмә теләйһегеҙ, бына һеҙгә лә матур нәмә, джоли. Bizet рәссам, үҙ быуатының зауығының боҙолоуына хөрмәт күрһәтә, әммә ысын, ысын хистәр һәм илһам менән йылытыла. »

Һуңыраҡ опера бөтөн донъяла танылыу ала. 1938 йылда, композиторҙың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы, «Кармен» тик «Опера-Комик»та уҡ 2276 тапҡыр ҡуйылған була[18].

Вафаты

1875 йылдың майында Бизе ғаиләһе менән Буживалгә китә. 30 майҙа, Сенала һыу инеп сыҡҡандан һуң, ул бигерәк ҡыҙыуыҡ, ауыртыуҙар һәм аяҡ-ҡулдарының бер ни һиҙмәүе менән оҙатылған ревматизм (рус.)баш. өйәнәгенән түшәккә йығыла. Артабан уның беренсе йөрәк өйәнәге була[19].

1875 йылдың 3 июнендә Жорж Бизе тағы ла ҡабатланған йөрәк өйәнәгенән 37-се йәшендә вафат була[10]. Күп йылдар буйы уның үлем сәбәбе тураһында төрлө фараздар әйтелә. Композиторҙың дуҫы Антони де Шудан, Бизеның муйынында киҫкән яра эҙе күргәнен әйтеп, үҙ-үенә ҡул һалыу версияһын еткерә[20][21]. Әммә хәҙерге заман музыка белгестәре (шул иҫәптән Хью Макдональд тикшеренеүҙәре) был версияны документтар менән раҫланмаған тип кире ҡаға[22].

undefined

Клиник күренеш (ҡабатланыусы ревматизм өйәнәктәре, тамаҡ ауырыуы, ҡыҙыу, йөрәк етешмәүсәнлеге) Бизеның йөрәк клапандарының етди зарарланыуына килтергән септик эндокардит менән ҡатмарлашҡан ревматизмдан яфаланыуын күрһәтә. Был хроник ауырыу уны 1860 йылдарҙан алып интектергән була[23].

Композитор ваҡытлыса Монмартр зыяратында ерләнә, һуңынан Бизеның көлө Пер-Лашез зыяратына күсерелә[24].

Бизеның өлгөргән таланты сәскә атҡан саҡта иртә вафаты донъя музыкаһы өсөн ҙур юғалтыу булып һанала.

Хәтер

  • Париждың XX округындағы муниципаль консерватория (франц. Conservatoire municipal du 20e Georges Bizet) композиторҙың исемен йөрөтә.
  • Андерлехттағы (Брюссель агломерацияһы) майҙанға Жорж Бизе исеме бирелгән.

Ижады

Опералары

  • «Дон Прокопио» (опера-буффа, итальян телендә, 1858—1859, ҡуйылған 1906, Монте — Карло), шулай уҡ Леонид Фейгин оркестровкаһында бар;
  • «Мөхәббәт-рәссам» (франц. L’Amour peintre, Бизе либреттоһы, Ж. Б. Мольер әҫәре буйынса, 1860, тамамланмаған, баҫтырылмаған);
  • «Гузла Эмира» (комик опера, 1861—1862);
  • «Ынйы эҙләүселәре» (франц. Les Pecheurs de perles, 1862—1863, ҡуйылған 1863, «Лирика театры», Париж;
  • Иван IV (1862—1865), ҡуйылған 1951, Grand Théâtre de Bordeaux;
  • «Никола Фламель» (1866, фрагменттар);
  • «Перт сибәре» (франц. La Jolie fille du Perth, 1866, ҡуйылған 1867, «Лирика театры», Париж);
  • Фуль короле кубогы" (франц. La Coupe du roi de Thule, 1868, фрагменттары);
  • «Кларисса Гарлоу» (комик опера, 1870—1871, фрагменттары);
  • «Каландарь» (комик опера, 1870), Гризельда (комик опера, 1870—1871, тамамланған);
  • «Джамиле» (комик опера, 1871, ҡуйылған 1872, «Комиктар операһы» театры, Париж);
  • «Дон Родео» (1873, тамамланған);
  • «Кармен» (драматик опера, 1873—1874, ҡуйылған 1875, «Комиктар операһы» театры", Париж; речитативтар Бизе үлгәндән һуң Э. Гиро тарафынан яҙылған , Венала сәхнәләштереү өсөн, 1875).

Оперетталары

  • Анастасия һәм Дмитрий;
  • Мальборо походҡа йыйына (Malbrough s’en va-t-de guerre, 1867, «Атеней» театры, Париж; 1 шаршау — Бизе яҙған, ҡалған өс шаршауҙы — И. Э. Легуи, Э Жонасу, Л. Делибу яҙғандар);
  • Соль-си-ре-пиф-пан (1872, «Шато-д’о» театры , Па);
  • Ангел һәм Товия (L Ange et Tobia, яҡынса 1855-57);
  • Элоиза де Монфор (1855—1857);
  • Хайран ҡалған рыцарь (Le Chevalier enchanté, 1855—1857);
  • Эрминия (1855—1857);
  • Виргинияның ҡайтыуы (Le Retour de Virginie, яҡынса 1855—1857);
  • Давид (1856);
  • Кловис һәм Клотильда (1857);
  • Доктор Миракль (1857);
  • Йыр — быуатҡа (Carmen seculaire, Гораций буйынса, 1860);
  • Прометейҙы өйләнеүе (Les Noces de Promethee, 1867).

Ода-симфониялар

  • Улисс һәм Цирцея (Гомер, 1859);
  • Васко да Гама (1859—1860).

Оратория

  • Женевьева Париж (1874—1875).

Хор һәм оркестр (йәки фортепиано) өсөн әҫәрҙәр

  • Студенттар хоры (Choeur d etudiants, ирҙәр хоры тиклем 1855);
  • Вальс (C-dur, 1855);
  • Те Deum (солистар, хор һәм оркестр өсөн, 1858);
  • Байя заливы (Le Golfe de Bahia сопрано йәки тенор, хор һәм фортепиано өсөн, яҡынса 1865; музыка «Иван Грозный» операһында файҙалана, фортепиано өсөн эшкәртеү бар);
  • Ave Maria (хор һәм оркестр өсөн, Ш. Гранмужен һүҙҙәре, 1867);
  • Иләүсе йыры (La Chanson du Rouet солист, хор һәм фортепиано өсөн, 1867) һ. б.

Хор өсөн (оркестрһыҙ)

  • Изге Иоанн Патмостан (Saint-Jean de Pathmos ирҙәр хоры өсөн, В. Гюго һүҙҙәре, 1866).

Оркестр өсөн әҫәрҙәре

  • Симфониялар (№ 1, C-dur, Йәш үҫмерҙәр, 1855, партитураһы нәшер ителгән һәм башҡарылған 1935; № 2, 1859, Бизе үҙе юҡҡа сығарған);
  • Рим (C-dur, 1871, иң башта — Рим тураһында хәтирәләр, 1866—1868, башҡарыла 1869);
  • Увертюралар, шул иҫәптән Родина (Patrie, 1873, башҡарыла 1874);
  • Сюиталар, шул иҫәптән Бәләкәй сюита (Petite suite, фортепиано дуэттарынан Балалар уйындары, 1871, башҡарыла 1872), Арлезианканан сюиталар (№ 1, 1872; № 2, Гиро төҙөнө, 1885).

Фортепиано әҫәрҙәре өсөн соло

  • Оло концерт вальсы (E-dur, 1854);
  • Фантастик һунар;
  • (Chasse fantastique, 1865);
  • Реин йырҙары (Chant du Rhin, 6 йырҙан торған цикл, 1865);
  • Концерт хроматик вариациялар (1868).

Фортепиано дуэттары

  • Балалар уйындары (Jeux d enfants, 2 фортепиано өсөн 12 пьеса, 1871).

Тауыш һәм фортепиано өсөн әҫәрҙәр

  • Шул иҫәптән, йырҙар циклы Альбом биттәре (Feuilles d ' album, 6 йыр, 1866);
  • Пиреней йырҙары (Chants dee Pyrenees, 6 халыҡ йыры, 1867).

Драматик спектаклгә музыка

  • Арлезианка (А. Доде драмаһы, 1872, «Водевиль» театры, Париж).

Әҙәбиәт

  • Stefan, Paul. Georges Bizet. Leben, Umwelt und Werk des Komponisten der Carmen. — Zürich: Atlantis, 1952.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Georges Bizet // Brockhaus Enzyklopädie (нем.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
  2. ↑ Georges Bizet // Gran Enciclopèdia Catalana (кат.) — Grup Enciclopèdia, 1968.
  3. ↑ Georges Bizet // Internet Broadway Database (ингл.) — 2000.
  4. ↑ Georges Bizet // Filmportal.de — 2005.
  5. ↑ 1 2 3 Dean W. Bizet. — London: J. M. Dent & Sons, 1975. (Тикшерелеү көнө: 8 апрель 2026) (инг.)
  6. ↑ Б. Левик. Музыкальная литература зарубежных стран. — Рипол Классик. — 407 с. — ISBN 9785458367950. Архивная копия от 19 февраль 2022 на Wayback Machine
  7. ↑ Ирина Галинская. Культурология: Дайджест. — Litres, 2017-04-29. — 340 с. — ISBN 9785457838185. Архивная копия от 19 февраль 2022 на Wayback Machine
  8. ↑ 1 2 Curtiss M. Bizet and his World. — New York: Vienna House, 1974. (Тикшерелеү көнө: 8 апрель 2026) (инг.)
  9. ↑ Музыкальный словарь Гроува / пер. Л. О. Акопян. – М. : Практика, 2001. – С. 7..
  10. ↑ 1 2 Macdonald H. Bizet. — Oxford: Oxford University Press, 2014. (Тикшерелеү көнө: 8 апрель 2026) (инг.)
  11. ↑ 1 2 Marmontel A. Les Pianistes célèbres. — Paris, 1878. (Тикшерелеү көнө: 8 апрель 2026)
  12. ↑ Юрий Димитрин. «Кармен» в первый раз. — Litres, 2017-09-05. — 303 с. — ISBN 9785457258563. Архивная копия от 19 февраль 2022 на Wayback Machine
  13. ↑ Ирина Кошмина. Путешествие в мир. Музыка. — ОЛМА Медиа Групп, 2003. — 256 с. — ISBN 9785948461311. Архивная копия от 19 февраль 2022 на Wayback Machine
  14. ↑ 1 2 Филенко Г. Т. Бизе и его письма // Бизе Ж. Письма / Жорж Бизе; сост., пер. вступит. статья и коммент. Г. Т. Филенко.. — М.: Гос. муз. изд-во, 1963. — С. 16. — 528 с.
  15. ↑ 1 2 Чайковский П. И. Письмо Н. Ф. фон Мекк от 24 июня 1878 (Тикшерелеү көнө: 8 апрель 2026)
  16. ↑ Мандель Б. Р. Всемирная литература: XX век.. — Directmedia, 2014-02-24. — 659 с. — ISBN 9785445867395. Архивная копия от 19 февраль 2022 на Wayback Machine
  17. ↑ 50 музыкальных произведений, изменивших искусство. — Litres, 2017-09-05. — 217 с. — ISBN 9785457483446. Архивная копия от 19 февраль 2022 на Wayback Machine
  18. ↑ L’Opéra-Comique et son histoire. — Paris: Éd. de l’Opéra-Comique, 1985. (Тикшерелеү көнө: 8 апрель 2026)
  19. ↑ Биография Жоржа Бизе Архивная копия от 22 май 2021 на Wayback Machine
  20. ↑ Choudens A. de. Bizet : souvenirs. — Paris: P. Ollendorff, 1899. (Тикшерелеү көнө: 8 апрель 2026)
  21. ↑ Бизе. Загадка смерти. Тайны великих композиторов. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 апрель 2026. Архивировано 22 май 2021 года.
  22. ↑ Macdonald H. Bizet’s death: the official record. — The Musical Times. — P. Ollendorff, 1989, vol. 130, № 1758. (Тикшерелеү көнө: 8 апрель 2026)
  23. ↑ Kelly T. The medical history of Georges Bizet. — Journal of Medical Biography. — 2017, vol. 25, № 4. (Тикшерелеү көнө: 8 апрель 2026)
  24. ↑ Site du cimetière du Père Lachaise. Fiche Bizet (Тикшерелеү көнө: 8 апрель 2026)

Һылтанмалар

Категориялар