Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырғаМәғлүмәт
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Айыуханов Закир Насир улы

РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Айыуханов фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Закир Насир улы Айыуханов (рус. Закир Насырович Аюханов; 23 май 1889 — 22 июнь 1961) — тел белгесе, педагог-методист, тәржемәсе, мосолман дин ғилемен өйрәнеүсе. Башҡорт алфавитын эшләүҙә ҡатнашыусы, башҡорт мәктәптәре өсөн әлифбалар, дәреслектәр һәм методик әсбаптар авторы һәм төҙөүсеһе[1][2].

Биографияһы

Белем алыуы һәм мәҙрәсәләрҙә уҡытыуы

1889 йылдың 23 майында крәҫтиән ғаиләһендә Ҡалмайыр ауылында тыуған. Хәҙер ауыл Ульяновск өлкәһенең Чердаклы районына ҡарай һәм Татар Ҡалмайыры тип атала. 1901—1907 йылдарҙа Мәләкәҫ ҡалаһы мәктәбендә, артабан Ырымбурҙағы Хөсәйениә мәҙрәсәһендә уҡый. Башҡортостандың Милли китапханаһы һәм К. Я. Яйыҡбаев мәғлүмәттәре буйынса, мәҙрәсәлә уҡыуын 1911 йылда тамамлай; И. А. Зарипов 1910 йылды күрһәтә[1][3][2].

Ҡаһирәлә белемен дауам итә һәм 1914 йылда университетты тамамлай. Тыуған иленә ҡайтҡас, «Хөсәйениә» мәҙрәсәһендә тарих, ғәрәп, төрөк һәм татар телдәрен уҡыта[4].

«Шура» журналында мәҡәләләрен баҫтыра, процентҡа аҡса биреү һәм зәкәт мәсьәләләре буйынса Муса Бигиев менән бәхәсләшә. 1916 йылда мәҙрәсә попечителдәренең баҫымы арҡаһында Ырымбурҙан китә һәм Өфөгә күсә. Ғәлиә мәҙрәсәһендә уҡыта, «Безнен юл» («Беҙҙең юл») гәзите менән хеҙмәттәшлек итә[2][1].

Томскиҙа һәм Өфөлә эшләүе

1918—1926 йылдарҙа Томск ҡалаһында йәшәй, Томск университетында уҡый һәм татар уҡытыусылар мәктәбендә, педагогия техникумында һәм башҡа уҡыу йорттарында уҡыта[1][3].

1926 йылдың йәйендә Өфөгә ҡайта. В. И. Ленин исемендәге республика етем балалар мәктәбенең уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире һәм башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эшләй. 1930—1936 йылдарҙа ауыл хужалығы һәм педагогия институттарында уҡыта. 1936—1937 йылдарҙа Мәскәүҙең 523-сө татар мәктәбендә эшләй[3][4].

1937 йылдан яңынан Өфөлә йәшәй. 1956 йылға тиклем 14-се мәктәптә уҡыта, шулай уҡ К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында, һуңыраҡ Башҡорт дәүләт университетында ғәрәп теле дәрестәрен алып бара. 1959—1961 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй[2][4].

1961 йылдың 22 июнендә вафат була, Өфөлә ерләнә[4].

Ғилми һәм методик эшмәкәрлеге

Башҡорт яҙмаһы һәм дәреслектәр

Башҡорт алфавитын, шул иҫәптән уның кириллицаға нигеҙләнгән вариантын эшләүҙә, башҡорт мәктәптәре өсөн дәреслектәр әҙерләүҙә ҡатнаша. 17 дәреслек һәм уҡытыу-методик әсбап авторы һәм төҙөүсеһе[1].

1926 йылда уның ҡатнашлығында әҙерләнгән «Әлифба» донъя күрә. Китаптың артабанғы баҫмалары мәктәптә уҡытыуҙа һәм өлкәндәр араһында наҙанлыҡты бөтөрөү эшендә ҡулланыла. 1968 йылға тиклем әлифба 25 тапҡыр ҡабаттан баҫтырыла[4].

Әлифбалар һәм методик әсбаптар өҫтөндә эшләгәндә уҡырға һәм яҙырға өйрәтеүҙә өн анализы һәм синтезы алымдарын үҫтерә. 1950-се йылдарҙа педагог Абдрахман Әбдрәхим улы Ғәлләмов менән хеҙмәттәшлек итә. Ғәлләмов артабан уның методик эшен дауам итә[3].

Башҡорт шәжәрәләрен транскрипциялай һәм урыҫ теленә тәржемә итә[1].

Дини тикшеренеүҙәре

Революцияға тиклемге мәҡәләләрендә мосолман хоҡуғы тарихын һәм методологияһын, процентҡа аҡса биреү, банк проценты һәм зәкәт мәсьәләләрен өйрәнә. «Риба хакында» мәҡәләләр циклында дини ҡағиҙәләрҙе тарихи шарттарҙы иҫәпкә алып тикшерә. Исламдың тәүсығанаҡтарындағы һүҙҙәрҙең тура мәғәнәһенә таяна, хоҡуҡи аналогияны — ҡыясты ҡулланыуға тәнҡит күҙлегенән ҡарай[2].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Аюханов Закир Насырович (1889—1961). Литературная карта Республики Башкортостан. Национальная библиотека имени Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 7 октябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Зарипов И. А. Закир Аюханов и проблемы захиритской методологии в татарском богословии начала ХХ века // Научный Татарстан. — 2013. — № 3. — С. 13—19.
  3. ↑ 1 2 3 4 Яйыҡбаев К. Я. Мәғрифәтсе мөғәллимдәр, күренекле уҡытыусылар һәм мәғариф эшмәкәрҙәре: тарихи-педагогик очерктар һәм һүрәтләмәләр. — Өфө: Китап, 2003. — Т. 1. — С. 48—50. — 256 с.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 Закир Аюханов — один из создателей башкирского алфавита (К 125-летию со дня рождения ученого и общественного деятеля). Башинформ (23 май 2014). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 7 октябрь 2026.

Әҙәбиәт

Һылтанмалар

Категориялар