Ишәк, дөйә, төлкө, бүре (әкиәт)

Әкиәттә ҡарт менән ҡарсыҡтың дөйәһе һәм ишәге була. Бер ваҡыт улар хужаларының күп эш ҡушыуынан зарлана һәм иреккә сығып ҡасырға ҡарар итә. Дөйә менән ишәк яланға китеп, рәхәтләнеп үлән ашап йөрөй. Әммә ишәк тирә-яҡтың матурлығына һоҡланып, ҡысҡырып йырлай башлай. Дөйә уны туҡтатырға тырышһа ла, ишәк һүҙ тыңламай. Уның тауышын ишетеп, хужалары ҡасҡындарҙы табып алып ҡайта һәм яза бирә.

Ишәктең аяҡтары ауыртҡас, уны дөйәгә атландырып, имсегә алып китәләр. Юлда дөйә ташлы урында бейергә тотона. Ишәк уны туҡтатырға тырыша, әммә дөйә тыңламай. Ишәк ергә ҡолап төшөп үлә.

Шунан дөйә яңғыҙы ҡасып китә. Юлда ул төлкө, бүре һәм юлбарыҫ менән осраша. Улар бергә китәләр. Бер кис дөйә үҙенең ҡыш сығырға хәле етмәүе тураһында әйтеп, үҙен ҡорбан итергә тәҡдим итә. Бүре һәм юлбарыҫ уның итен бүлешеп ашарға ҡарар итә. Әммә төлкө менән юлбарыҫ бүренән йәшеренеп, дөйәнең мейеһе менән йөрәген ашайҙар. Бүре был хәлгә асыулана һәм юлбарыҫты ҡыуып китә. Ошо мәлдән файҙаланып, төлкө дөйәнең итен йәшереп ҡуя һәм үҙе лә өңөнә йәшенә.

Яҙ еткәс, төлкө өңөнән сыға. Бүре уны табып, алдағаны өсөн ашарға йыйына. Әммә төлкө үҙен башҡа төлкө тип таныштыра һәм күп йылдар уҡытыусы булып эшләүе тураһында әйтә. Бүре ышанып, ике көсөгөн уға уҡырға алып килә. Төлкө көсөктәрҙе ашап, икенсе урынға күсеп китә.

Бер аҙҙан бүре төлкөнө тағы таба. Был юлы төлкө үҙен кәрзин үреүсе оҫта итеп таныштыра һәм бүрене кәрзин эсенә инеп, эшен күҙәтергә тәҡдим итә. Бүре кәрзин эсенә ингәс, кәрзинде бикләп ҡуя. Һунарсылар яҡынлашҡас, төлкө ҡаса, ә бүре кәрзиндән саҡ сығып ҡотола.

Төлкө артабан ташланған тирмәндә йәшенә. Бүре уны тағы ла эҙләп табып, ашарға йыйына. Төлкө үҙен тирмәндә эшләүсе итеп таныштыра һәм бүрене тирмән мөшкәһенә инергә күндерә. Бүре мөшкәгә төшә. Төлкө шым ғына сығып, тирмәнде эшләтә башлай. Бүре ауыр хәлдән саҡ ҡотола. Был ваҡиғаларҙан һуң ул төлкөнән һаҡлана башлай һәм уны осратҡан һайын ситләтеп үтә^[1].

Әкиәтте 1968 йылда Н. Д. Шоңҡаров Ишембай районы Маҡар ауылында С. Вәлиеванан (1906 йылғы) яҙып алған. Яҙма Ғилми архивта һаҡлана (Ғилми архив, фонд 3, яҙма 61/2, 45-46-сы биттәр)^[1].

Әкиәт 1976 йылда «Башҡорт халыҡ ижады: Әкиәттәр» йыйынтығының беренсе китабында № 12 булып баҫылған^[2]. 2009 йылда «Башҡорт халыҡ ижады: Хайуандар тураһында әкиәттәр» исемле XIII томға № 42 булып индерелгән. Әҫәр рус телендә «Волга родная: сказки Башкирии, Татарии и Чувашии» йыйынтығында (Ленинград, 1986, 114-117-се биттәр)^[3], «Башкирские народные сказки» китабында (Өфө, 1987, 29-31-се биттәр)^[4] һәм «Башкирское народное творчество»ның IV томында ла баҫылған^[5].

Әкиәт сюжеты AT 52 («Йәнлектәр ботарланған хайуанды бүлешә») тибына ҡарай. «Башҡорт халыҡ ижады»ның XIII томындағы аңлатмала был сюжеттың иң боронғо яҙма версияһы Һиндостандағы «Панчатантра» (рус.)баш. әҫәренең IV китабындағы 2-се хикәйәлә арыҫлан, шакал һәм ишәк тураһында һөйләнгән хикәйә менән бәйле булыуы күрһәтелә. Был сюжет Көнсығыш халыҡтарының фольклорында киң таралған^[1].

Башҡорт вариантындағы һуңғы эпизодтар башҡа сюжет типтарын да хәтерләтә. Төлкөнөң уҡытыусы булып танышыуы һәм бүре көсөктәрен уға алып килеүе AT 37 сюжетына, ә бүренең кәрзин эсенә инеп бикләнеүе AT 35 сюжетына оҡшаш^[1].

Р. Ю. Аҡкубеков башҡорт хайуандар тураһындағы әкиәттәрҙә төлкө образын төп персонаждарҙың береһе тип ҡарай. Ғалим уның хәйләкәрлеге һәм үҙенән көслөрәк дошмандарҙы алдау һәләтенә иғтибар итә^[6].

Әкиәттең «Дөйә, бүре, төлкө, бурһыҡ» исемле варианты ла билдәле. Ул Башҡорт дәүләт университетының филология факультеты фольклор фондында һаҡлана^[1].