Марий Эл Республикаһының Т. Евсеев исемендәге Милли музейы

1920 йылдың 4 мартында Краснококшайск өйәҙ халыҡ мәғарифы бүлеге коллегияһы Краснококшайскта Үҙәк музей ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә. Шул уҡ йылдың 3 апрелендә музей Совет урамы, 32-се йорт (Суворов йорто) бинаһында асыла. 1921 йылдың 17 октябрендә Марий автономиялы өлкә халыҡ мәғарифы коллегияһы өйәҙ музейын өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы итеп үҙгәртеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Марий педагогия техникумының мари теле һәм этнография уҡытыусыһы Фёдор Егоров мөдир итеп тәғәйенләнә^[3].

Музей педтехникум бинаһында урынлаша. 1922 йылда дәүләт финанс ярҙамынан баш тарта һәм музей ябыла. Музейҙың бөтә булған экспонаттары Марий педтехникумының этнография бүлегенә һаҡлауға тапшырыла. Музей үҙенең эшмәкәрлеген 1924 йылдың 5 декабрендә тергеҙә. Үҙ бинаһы булмағанлыҡтан, ул ваҡытлыса Марпедтехникумдың этнография кабинетында ҡала.

Марий автономиялы өлкә уҡытыусылары съезының тәҡдиме буйынса музейға мариҙар араһында этнография материалы йыйыуҙы башлаған уҡытыусы Тимофей Евсеевич Евсеев ебәрелә.

1925 йылда музей Үҙәк мари музейы итеп үҙгәртелә. 1927 йыл башында музей айырым бәләкәй таш бинаға күсерелә. 1930 йылда музей таш бер ҡатлы бинала урынлаша. Күрһәткес залдар өс бүлмәне биләй.

1932 йылдың июнендә музей ябылған сиркәү бинаһына күсерелә, унда бер ҡыҫҡа ваҡытлы күргәҙмә үткәреү мөмкин була. Сиркәү бинаһы капиталь ремонтланғандан һуң, 1934 йылда музейҙың тарихи ҡиммәтен тергеҙеү өсөн шарттар тыуҙырыла, картиналар галереяһы өсөн ҡат йыһазландырыла.

Музей Мәскәүҙең Халыҡтарҙы өйрәнеү үҙәк музейы, Вятка тыуған яҡты өйрәнеү институты һәм Финляндияның Хельсинки этнография музейы менән хеҙмәттәшлек итә.

1934 йылдың февраленән Тимофей Евсеев музей директоры вазифаһында эшләй башлай. Марий АО-һы Марий АССР-ы итеп үҙгәртеүгә бәйле рәүештә музей Марий АССР Халыҡ мәғарифы комиссариатына буйһона башлай. 1937 йылда музей яңы бинаға күсерелә. 1939 йылдың 20 ғинуарынан музей тәбиғәт, тарих, социалистик төҙөлөш бүлектәре менән реорганизациянан һуң асыла.

1941 йылдан 1946 йылға тиклем музей ваҡытлыса ябыла, ә фондтар сығарыла һәм Марий АССР Ронгин районы колхозының бәләкәй таш бинаһында һаҡлана.

1946 йылда Марий фәнни-краеведческий музейы итеп үҙгәртелә һәм Марий АССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы мәҙәни-ағартыу учреждениелары эштәре буйынса идаралығына буйһона башлай. Шул уҡ ваҡытта музейға хәҙерге ике ҡатлы бина тапшырыла.

Шул уҡ йылда археолог П. Н. Старостин һәм фәнни өлөш буйынса директор урынбаҫары Борис Бабушкин тарафынан археология буйынса беренсе фәнни экспозицияһы төҙөлә, 1969 йылда «Марий АССР тәбиғәте» экспозицияһы төҙөлә. Фәнни эшләнмәнең авторы — Николай Иванов.

1975 йылда Эстон ССР-ының Тарту ҡалаһында «Мари халыҡ сәнғәте» күргәҙмәһе үтә, унда 200-ҙән ашыу экспонат күрһәтелә. 1987 йылда беренсе тапҡыр сит илдә, Венгрия Халыҡ Республикаһының Сомбатхей ҡалаһында, музей тарафынан «Мари халыҡ сәнғәте» күргәҙмәһе ойошторола, уның экспонаттары Сомбатхей тарихы музейына бүләк ителә.

Директор Мария Матукованың башланғысы буйынса Марий Эл Республикаһы Хөкүмәтенең 1992 йылдың 4 авгусындағы Ҡарары менән Марий фәнни-краеведческий музейы Марий Эл Республикаһының Милли музейы итеп үҙгәртелә, уға «милли» статусы һәм нигеҙ һалыусы Тимофей Евсеевтың исеме бирелә.

2003 йылда музей реконструкциялана.

2015 йылдың ноябрендә Йошкар-Ола яр буйында (Эшкейнин урамы, 10А) музейҙың яңы структура бүлексәһе — Балалар музей-күргәҙмә үҙәге асыла.

2017 йылдың 20 июлендә Йошкар-Олаға Рәсәй Президенты ҡарамағындағы милләт-ара мөнәсәбәттәр буйынса Советтың ултырышында ҡатнашыу өсөн рәсми сәфәре барышында музейға Рәсәй Президенты Владимир Путин килә.

2018 йылдың 4 ноябрендә, Халыҡтар берҙәмлеге көнөндә һәм Марий Эл Республикаһы көнөндә элекке Балалар музей-күргәҙмә үҙәге бинаһында Тарих һәм археология музейы тантаналы шарттарҙа асыла.

2020 йылдың мартында музейға нигеҙ һалыуҙың 100 йыллығына музейҙың яңы продукттарын һәм хеҙмәттәрен Тарих һәм археология музейы майҙансығында презентациялау үткәрелә. Сарала «Марий ере — Рәсәйҙең һоҡланғыслығы» тигән презентация альбомы «Мин бында: Марий Эл» мобиль ҡушымтаһы менән күрһәтелә.

2020 йылда музейҙың төп бинаһында реставрация үткәрелә, тантаналы асыу 16 декабрҙә була.

2023 йылдың июлендә музей Марий Эл Республикаһының мәҙәниәт учреждениеларының берҙәм порталын булдырыу операторы булараҡ сығыш яһай «Марий Эл мәҙәниәте».

2023—2024 йылдарҙа музей Мәскәү ҡалаһында үткән «Рәсәй» халыҡ-ара күргәҙмә-форумында Марий Эл Республикаһының презентацияһы операторы була.

Музейҙың бөтә тарихы дауамында директорҙар исемлеге:

• Егоров Фёдор Егорович (1921—1924)
• Евсеев (Евсевьев) Тимофей Евсеевич (1924—1931, 1937)
• Кочетов Пётр Трофимович (1931—1935)
• Фридрих Александра Христиановна (1937—1946)
• Артемьев А. В. (1946—1947)
• Искаков Исаак Кириллович (1948—1953)
• Кузнецова Евдокия Ивановна (1953—1961)
• Калугин Семён Михайлович (1961—1963)^[4]
• Антоненко Зинаида Михайловна (1964—1966)
• Кашков Антонин Алексеевич (1967—1974)
• Степанов Аркадий Фёдорович (1975—1977)
• Пакеев Леонид Яковлевич (1977—1990)
• Матукова Мария Байрамовна (1990—2006)
• Хват Александр Иванович (2007—2008)
• Чёрный Никита Валерьевич (2008—2009)
• Муравьёв Анатолий Васильевич (2009—2014)
• Смирнова Лидия Никаноровна (2014—2018)
• Зверева Светлана Владимировна (2018—2025)^[1]
• Якаева Ирина Геннадьевна

Музей бинаһы төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы булып тора^[5][6].

Бина 1903 йылда^[5] ҡулға алыу йорто кеүек төҙөлгән. Һуңыраҡ унда рабфак урынлаша, ә Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ленинградтан Дәүләт оптика институты, унда академик Сергей Иванович Вавилов эшләй. Музей бинаны 1946 йылдан алып биләй. 1960 йылда республиканың юбилейына бина реконструкциялана, өсөнсө ҡат төҙөлә, уң яҡ ҡанат төҙөлә.

Бина Совет урамының көнсығыш яғында төҙөлөш фронтын формалаштырыуҙа ҡатнаша. Көнсығыш яҡтан ризалит менән тура мөйөшлө өс ҡатлы кирбес ҡоролманан ғибәрәт. 1903 йылдағы ҡоролма күләмендә коридорлы планлаштырыуға һәм 1960 йылдағы өҫтәмә күләмдә заллыға эйә. Фасадты биҙәүҙә рустовка, профилле кәрниз, 2-се һәм 3-сө ҡат тәҙрәләре арауығында каннелюр һыҙаттары, мари милли биҙәге рәүешендәге биҙәүестәр ҡулланыла^[5].

Музей коллекциялары Милли музейҙа ла, уның структура бүлексәләрендә лә: Халыҡ-ғәмәли сәнғәт музейында, И. С. Ключников-Палантай Йорт-музейында, Православие тарихы музейында, Тарих һәм археология музейында, Балалар музей үҙәгендә, «Благовещенская башняһы» мәҙәни-күргәҙмә үҙәгендә күргәҙмәләргә һәм күргәҙмәләргә ҡуйылған 233 меңдән ашыу һаҡлау берәмеген иҫәпләй.

2019 йылға ҡарата Милли музейҙа түбәндәге экспозициялар һәм күргәҙмәләр урынлашҡан:

• Йәшәйеш циклы йолалары: XIX—XX быуаттарҙағы мари халҡының традицион мәҙәниәте.
• Хайуандарҙың ғәжәп донъяһы. Марий Эл Республикаһының айырыуса һаҡланған тәбиғәт территориялары.

Музейҙа Т. Евсеев фондтарҙы тулыландырыу өсөн йәлеп иткән, край тормошо менән таныш рәссамдар (К. Ф. Егоров, Е. Д. Атлашкина, П. Т. Горбунцов), шулай уҡ Ҡазандан килгән рәссамдар (Г. А. Медведев, П. А. Радимов, В. К. Тимофеев) башҡарған XX быуаттың 20-30-сы йылдарындағы яҡынса 260 берәмек художестволы-этнографик һүрәттәр һәм живопись эштәре коллекцияһы бар. Уларҙың эше һөҙөмтәһендә 1920-се йылдарҙың икенсе яртыһында — 1930-сы йылдарҙың беренсе яртыһында мариҙарҙың көндәлек тормош эшмәкәрлеге һәм уларҙың этномәҙәни үҙенсәлектәре тураһында эштәр коллекцияһы формалаша^[7]. Уға Мари автономиялы өлкәһенең Морки һәм Звенигово кантондарына 1928—1929 йылдарҙа Т. Евсеев ойошторған экспедицияларҙа башҡарылған этюдтар, һүрәттәр, этнографик һүрәттәр һәм документаль характерҙағы эскиздар инә^[3], һәм улар тамамланғандан һуң^[7].

Музейҙың документаль фондында Марий Элдың һаулыҡ һаҡлау, мәғариф һәм фән, мәҙәниәт һәм сәнғәттең күп кенә билдәле эшмәкәрҙәренә ҡараған коллекциялар (фотоһүрәттәр, документтар, баҫма баҫмалар һ.б.) һаҡлана, улар араһында: Марий крайының беренсе балалар табибы Ф. М. Контский, беренсе мари композиторҙары И. С. Ключников-Палантай һәм Я. А. Эшпай, композитор, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Н. А. Сидушкин, беренсе мари музыкант-гуслярҙары П. С. Тойдемар һәм А. Р. Сидушкина, мариҙарҙан беренсе профессиональ театр актерҙары А. Г. Страусова һәм И. Т. Якаев, беренсе мари яҙыусыһы һәм шағиры С. Г. Чавайн, беренсе мари драматургы М. Шкетан, мариҙарҙан беренсе сәнғәттең атҡаҙанған эшмәкәре Н. Арбан, мариҙарҙан беренсе халыҡ шағиры М. Казаков, халыҡ яҙыусылары һәм шағирҙары Н. Лекайн, С. Николаев, М. Майн, Й. Осмин, С. Вишневский, В. Юксерн, А. Крупняков, Г. Матюковский, К. Васин, З. Каткова, А. Юзыкайн, В. Регеж-Горохов һәм башҡа күп кенә. Документаль материалдарҙың айырым ҡатламы Марий крайы тарихына үҙ исемен яҙған сәйәси эшмәкәрҙәргә ҡарай: мари хөкүмәтенең беренсе етәксеһе И. П. Петров, Марий АССР Юғары Советы Президиумы рәйестәре Т. И. Кавалеров, П. В. Щербаков, П. А. Алмакаев, В. И. Романов, Марий АССР Юғары Советы рәйестәре П. Е. Коротков, В. П. Ишалёв, Н. Ф. Рыбаков, Г. А. Посибеев, Марий Элдың беренсе Президенты В. М. Зотин, юристар В. И. Товашов, А. Т. Товашов, Н. М. Пиксаев һәм башҡалар.

1. И. С. Ключников-Палантай Йорт-музейы (Йошкар-Ола)^[8].
2. Халыҡ-ғәмәли сәнғәт музейы (Йошкар-Ола)^[9].
3. Тарих һәм археология музейы (Йошкар-Ола)^[10].
4. Православие тарихы музейы (Йошкар-Ола)^[11].
5. «Благовещенская башняһы» мәҙәни-күргәҙмә үҙәге (2021 йылдың 30 апреленән — «Башня» мәҙәни-күргәҙмә үҙәге^[12]) (Йошкар-Ола)^[13].
6. «Ватан геройҙары» музей-патриотик үҙәге (Йошкар-Ола)^[14].
7. Креатив индустриялар үҫеше ресурс үҙәге (Йошкар-Ола)^[15].