Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Пётр һәм Феврония

Пётр һәм Февро́ния (монахлыҡта — Дави́д һәм Евфроси́ния[1][2]) — урыҫ православие изгеләре. Улар тураһында мәғлүмәттәр «Петер һәм Феврония тураһында ҡисса»ла килтерелә, был ҡиссала тикшереп булған тарихи факттар тиерлек юҡ. Пётр һәм Феврония 1547 йылғы сиркәү соборында урындағы хөрмәтләү изгеләре булараҡ канонизацияланған. Иҫкә алыу көнө — 25 июнь (8 июль); 2012 йылдың 25 декабрендә Изге Синод изгеләрҙе тағы бер байрам көнө — 6 (19) сентябрь алдынанғы йәкшәмбе (1992 йылда изге мәйетте күсереү) — билдәне[3]. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр Петерҙе һәм Февронияны йылъяҙмаларҙан билдәле булған муром кенәзе Давыд Юрьевич һәм уның ҡатыны менән тиңләштерә[3].

Тормош юлы

Муром изгеләренең тормошо тураһында төп сығанаҡ булып публицист һәм агиограф Ермолай-Еразм тарафынан XVI быуатта ижад ителгән «Муромдағы яңы мөғжизәт ҡылыусы изгеләр тормошонан ҡисса...» тора. Текст тасуирланған ваҡиғаларҙан байтаҡ ваҡыт үткәндән һуң яҙылған һәм тарихи яҡтан тикшереп булған мәғлүмәттәрҙе иң аҙ күләмдә үҙ эсенә ала. Пролог (рус.)баш. составындағы ҡыҫҡа Житие һәм Пётр менән Февронияға арналған Служба биографик яҡтан тағы ла аҙыраҡ мәғлүмәтле. Шулай уҡ изгеләргә Маҡтау һүҙе һаҡланған, әммә уның билдәле булған ике исемлеге лә XVII—XVIII быуаттарға ҡарай[4]. Ҡиссаны яҙыу 1547 һәм 1549 йылдарҙағы соборҙар менән бәйле, беренсеһендә Пётр менән Феврония канонизацияланған. Күренеүенсә, нәҡ шул саҡта митрополит Макарий Ермолай-Еразмға муром изгеләре тураһында агиографик әҫәрҙәр ижад итергә ҡушҡан. Сюжетты эшкәртеүгә халыҡ риүәйәте хәл иткес тәьҫир яһаған — муром кенәзе һәм уның ҡатыны тураһындағы риүәйәт, ул күберәк новеллистик әкиәт жанры менән бәйле: нәфис үҙенсәлектәре буйынса Ҡисса XV быуаттың икенсе яртыһы хикәйә әҙәбиәте («Дмитрий Басарг тураһында ҡисса», «Сказание о Дракуле воеводе») менән оҙағыраҡ тап килә, шул дәүерҙең Великий Минеи Четьи составына ингән житиеҙарҙа сағылған агиографик каноны менән түгел[5].

Прологтар составындағы Пётр менән Феврония житиелары Ҡиссанан байтаҡҡа айырылышыуы мөмкин: Февронияны Петерҙең әсәһе итеп күрһәтеү йәки уның тураһында бөтөнләй телгә алмау[6][7].

Ҡисса сюжеты

Ҡисса сюжетының нигеҙендә — кенәз менән крәҫтиән ҡыҙының мөхәббәт тарихы. Сюжет ике яҡтың ҡаршы тороуына ҡорола: Февронияның юғары шәхси сифаттары — аҡылы, нәҫеле һәм йомшаҡлығы — боярҙарҙың һәм дәрәжәлеләрҙең уның түбән сығышлы булыуы менән килешә алмаған файҙаһыҙ һәм дошмансыл тәртибенә эҙмә-эҙлекле ҡуйыла. Һәр бер бәрелеш хәлендә крәҫтиән ҡатындың кешелек намыҫы ҡатламлы алдан уйлауҙарҙан өҫтөн сыға. Ермолай-Еразмдың дөйөм ижадына хас булған гумансыллыҡ идеялары Ҡиссала иң тулы сағылышын тапҡан; унда белдерелгән аҡылдың әһәмиәте һәм кеше намыҫын яҡлау тураһындағы фекерҙәр дәүерҙең гуманистик идеяларына тап килә, шул уҡ ваҡытта автор бер ниндәй реформацион ағым менән дә бәйле булмаған[8].

undefined

Ҡисса донъя әҙәбиәтендә киң таралған сюжеттарҙы үҙ эсенә ала: йылан менән һуғышыусы, аҡыллы ҡыҙ, ғәҙел хаким тураһында. Беренсе өлөштә муром кенәзе Павелдың ҡатынына йылан иренең ҡиәфәтендә килеп йөрөүе һүрәтләнә; унан һәләкәте серен белеп, Павел был турала кесе ағаһы Петерға хәбәр итә, ә Петер сихри рәүештә табылған «Агрик ҡылысы» ярҙамында йыланды еңә, әммә үҙе йылан ҡанынан дауаланмаҫлыҡ «яралар» менән зарарлана. Рязань ерҙәренән солоҡсо ҡыҙы Февронияға — күҙаллау һәләте бирелгән ҡыҙға — әсертке майы ярҙамында кенәзде дауаларға насип була — уға өйләнергә вәғәҙә алғанға. Аҡыл ярышынан һуң ирле-ҡатынлы булып өйләнешәләр. Текстә кенәзбикәнең аштан һуң учлағына ваҡ ҡалдыҡтар йыйыуы тураһындағы хикәйәт айырым урын алған:

Бер көндө уға хеҙмәт итеүселәрҙең береһе благоверный кенәз Петер янына килеп, уның өҫтөнән һөйләгән: «Һәр ваҡыт, — тип һөйләгән ул, — ашты тамамлағас, урынынан дөрөҫ тормай өҫтәл артынан сыға: тороор алдынан учлағына ваҡ ҡалдыҡтар йыя, ас кеше кеүек!» Ә благоверный кенәз Пётр, уны һынарға теләп, уның менән бер өҫтәлдә төшкө аш ашарға ҡушҡан. Һәм аш тамамланғас, ул ғәҙәте буйынса ваҡ ҡалдыҡтарҙы учлағына йыйған. Шул саҡта кенәз Пётр Февронияның ҡулынан тотоп, асҡас, хош еҫле ладан һәм фимиам күргән. Шул көндән ул уны бер ваҡытта ла һынамаған.

— Повесть о Петре и Февронии[8]

undefined

Артынан Февронияның тәкәббер боярҙар менән ҡаршы тороуы һүрәтләнә, улар Петерға власть менән ҡатыны араһынан һайларға мәжбүр иткән, сөнки бояр ҡатындарын кенәзбикәнең түбән сығышлы булыуы асыуландырған. Пётр кенәзлек урынына никахты өҫтөн күргән, һәм икеһе лә Муромдан киткән. Кенәҙһеҙ ҡалаларында буталсыҡ башланған, һәм уны кире ҡайтырға үтенгәндәр. Вафаты алдынан ике ирле-ҡатынлы ла монахлыҡҡа күскән — Пётр Давид исеме менән, Феврония Евфросиния исеме менән — һәм бер көндә, 25 июндә, вафат булғандар. Уларҙы айырым ерләргә тырышыуҙар бушҡа булған: тәндәрҙә әҙерләп ҡуйылған һәм ҡалалағы Алла Изге Әсәнең тыуыуы сиркәүендә урынлаштырылған дөйөм табутта табылған[8].

Символик яҡтан Петерҙең йылан менән һуғышы Ғайса Христос Шайтанға еңеүен һәм кенәҙҙең үҙ гонаһтары менән көрәшен алдан күрһәтә; Феврония, уны әсертке («кисляжди») ярҙамында дауалаусы, Аллаһы Әсәнең (рус.)баш. образы булып сығыш яһай, ә икмәк ваҡ ҡалдыҡтарының ладан һәм фимиамға әйләнеүе эпизоды евхаристик аҫтәңге мәғәнәне йөрөтә. Таш символикаһы бөтә текстты үтеп йөрөй: Пётр исеме «таш» һүҙенән килеп сыға (ҡарағыҙ Мф. 16:18—19); «бер таштан» яһалған дөйөм табут Сиркәүҙе аңлата. Күп кенә византий изге ирле-ҡатынлы житиеҙарына оҡшаш, Ҡисса никахты Ғайса Христос менән Сиркәүҙең берлеге тип ҡарай[9].

Тарихи прототиптар

Пётр менән Феврония тураһында йылъяҙма телгә алыуҙар XVI быуатҡа тиклем билдәһеҙ. «Дәрәжәләр китабы» муром кенәздәре араһында бер генә «монахлыҡта Давид булған Пётрҙы» атар, Феврония телгә алынмай[10]; XVIII быуаттағы «Рәсәй изгеләренә тасуирлама» уларҙың вафат булыу датаһын — 6745 (1227) йыл — күрһәтә[11] — күренеүенсә, Ҡиссанан Петерҙе 1203 йылдан 1228 йылға тиклем Муром менән идара иткән Давид Юрьевич менән тиңләштереүҙән килеп сыҡҡан. Лаврентий йылъяҙмаһында Давид Юрьевичтың үлем датаһы теркәлгән — 1228 йылдың Пасха атнаһы — бер ниндәй агиографик характеристиканан башҡа[12].

Тикшеренеүселәрҙең күпселеге Муромлы Петерҙе кенәз Давид Юрьевич менән тиңләштерә, Ҡиссалағы ағаһы Павелда Владимир Юрьевичты күреп[13][14][7]. Изгеләрҙең тормошон XIV быуатҡа ҡайтарған версия ла бар[15]. Тикшеренеүселәр йыш ҡына Ҡиссаның тарихилығы тураһында һорау ҡуя һәм уны күберәк әхлаҡи нәфис әҫәр булараҡ ҡабул итә[16].

Хөрмәтләү

Пётр менән Февронияны урындағы кимәлдә даими иҫкә алыу эҙҙәре XV быуат аҙағынан да иртәрәк күренмәй, был сығанаҡтарҙың насар һаҡланыуы менән бәйле булыуы мөмкин.

undefined

1547 йылда Макарий соборында изгеләр канонизацияланған. 1552 йылда, Ҡазан походы алдынан, батша Иван IV муром Аллаһы Әсәнең тыуыуы соборына барған һәм «үҙенең оло мөғжизәт ҡылыусы туғандары» табуты янында доға ҡылған[17]. Ҡазанды алғандан һуң Иван IV Муромды мул бүләкләгән, ҡалала Аллаһы Әсәнең тыуыуы хөрмәтенә таш собор төҙөткән, унда изге апостолдар Пётр менән Павел хөрмәтенә сик ҡушылған, шунда изгеләрҙең мощтары ятҡан[3].

Изгеләрҙең мощтары 1626 йылғы Муромдың Яҙма китабында апостолдар Пётр менән Павел сик ҡушыуында «таш рака»ла ятҡан тип телгә алынған. 1799 йылда улар яңы ракаға күсерелгән. 1923 йылда табут асылған, мощтар тыуған яҡты өйрәнеү музейына күсерелгән. 1989 йылда уларҙы Рус православие сиркәүенә кире ҡайтарғандар, һәм 1992 йылдан алып улар муром Изге Троица ҡатын-ҡыҙҙар монастырының Троица соборында ята[3].

2008 йылда 8 июль Бөтә Рәсәй Ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ көнө тип иғлан ителән. Кенәз менән кенәзбикәнең һынлы сәнғәт образҙары Рәсәйҙең унлаған ҡалаларында ҡуйылған, уларға арналған күп һанлы ғибәҙәтханалар изгеләндерелгән. 2011 йылдың 2—4 февралендәге Архиерей Соборы Синодаль богослужение комиссияһына өҫтәмә байрам көнө булдырыу мәсьәләһен ҡарарға ҡушҡан, сөнки төп иҫкә алыу көнө Петровка ураҙаһына тура килә, был ваҡытта никахлау тыйыла. 2012 йылдың 25 декабрендә Урыҫ православие сиркәүенең Изге Синоды, икенсе байрамды 1992 йылғы мощтарҙы күсереү йыллығына тура китереп, уны 6 сентябргә тиклемге йәкшәмбегә билдәләне[3].

Гимнография

Изгеләргә службаны ижад итеү ваҡыты мәсьәләһе фәндә асыҡ ҡала. Пётр менән Феврония тропарҙары индерелгән тәүге уставтар XV быуат аҙағы — XVI быуат башы менән даталана; шулай итеп, тәүге гимнографик тексттар собор канонизацияһынан алда барлыҡҡа килгән[7]. Изгеләргә киң служба XVI быуаттың уртаһынан да һуңға ҡалмайынса төҙөлгән[3].

Сиркәү-славянса Урыҫса
Тропарь Я́ко благочести́ваго ко́рене пречестна́я о́трасль был еси́,/ до́бре во благоче́стии пожи́в, блаже́нне Пе́тре,/ та́ко и с супру́жницею твое́ю прему́дрою Февро́ниею,/ в ми́ре Бо́гу угоди́вше, и преподо́бных житию́ сподо́бистеся./ С ни́миже моли́теся Го́сподеви,/ сохрани́ти без вреда́ оте́чество ва́ше,// да вас непреста́нно почита́ем Как от благочестивого корня драгоценною отраслью был ты, блаженный Петр, прекрасно во благочестии пожив, то и с супругою своею, премудрою Февронией, вы в мире Богу угодили, и преподобных жития сподобились. С ними молитесь Господу сохранить без вреда Отечество ваше, дабы мы вас непрестанно почитали
Кондак Ми́ра сего́ княже́ние и сла́ву вре́менну помышля́я,/ сего́ ра́ди благоче́стно в ми́ре пожи́л еси́, Пе́тре,/ ку́пно и с супру́жницею твое́ю прему́дрою Февро́ниею,/ ми́лостынею и моли́твами Бо́гу угоди́вше./ Те́мже и по сме́рти неразлу́чно во гро́бе лежа́ще,/ исцеле́ние неви́димо подава́ете,/ и ны́не Христу́ моли́теся// сохрани́ти град же и лю́ди, и́же вас сла́вящих Княже́ние и славу мира сего временной считая, благочестиво в мире пожил ты, Петр, вместе с супругою твоею, премудрою Февронией, милостынею и молитвами Богу угодив. Потому и по смерти во гробе покоясь неразлучно, вы исцеления невидимо подаете, и ныне Христу моли́тесь, сохранить город и людей, вас славящих[18])

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Петр, князь муромский // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
  2. ↑ БРЭ
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 Петр и Феврония // Православная энциклопедия. — Т. 56. — С. 27–46.
  4. ↑ Барсуков Н. П. Источники русской агиографии. — СПб., 1882. — Стб. 453.
  5. ↑ Дмитриева Р. П. Повесть о Петре и Февронии. — Л., 1979. — С. 118.
  6. ↑ Турилов А. А. [Рец. на:] Джурова А., Станчев К. Описание слав. рукописей // Славяноведение. — 2002. — № 4. — С. 120–121.
  7. ↑ 1 2 3 Дмитриева Р. П. Повесть о Петре и Февронии. — Л., 1979. — С. 7.
  8. ↑ 1 2 3 [Сочинения) Ермолая-Еразма // БЛДР. — Т. 9.
  9. ↑ Плюханова М. Б. Сюжеты и символы Московского царства. — СПб., 1995. — С. 203–232.
  10. ↑ Полное собрание русских летописей. — СПб., 1908. — Т. 21: Книга Степенная царского родословия. — С. 3.
  11. ↑ Описание о российских святых / ред. М. В. Толстой. — М., 1888. — С. 242.
  12. ↑ Полное собрание русских летописей. — М., 1997. — Т. 1: Лаврентьевская летопись. — Стб. 450.
  13. ↑ Филарет (Гумилевский), архиеп. Русские святые. — М., 2008. — С. 351–353.
  14. ↑ Голубинский Е. Е. История канонизации святых в Русской Церкви. — М., 1903. — С. 84.
  15. ↑ Квашнин-Самарин Н. Д. О князьях Муромских, причтенных к лику святых // Труды II областного Тверского археологического съезда. — Тверь, 1906. — С. 317.
  16. ↑ Плюханова М. Б. Сюжеты и символы Московского царства. — СПб., 1995. — С. 232.
  17. ↑ Полное собрание русских летописей. — М., 1965. — Т. 29. — С. 86.
  18. ↑ [Молитвы благоверным князю Петру и княгине Февронии, Муромским чудотворцам - Молитвослов. 29 июнь 2026 тикшерелгән.</ref>](https://azbyka.ru/molitvoslov/molitva-blagovernym-knyazyu-petru-i-knyagine-fevronii-muromskim.html}}

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар