Рәсәй киноһы көнө

Рәсәй империяһында тәүге киносеанс 1896 йылдың 4 (16) майында Санкт-Петербургтағы «Аквариум» баҡсаһында үткәрелә^[1]. 1908 йылдың 2 (15) октябрендә Рәсәйҙә төшөрөлгән тәүге «Понизовая вольница» фильмы күрһәтелә. Режиссёр Владимир Ромашков төшөргән (Стенька Разин тураһында Дмитрий Садовников һүҙҙәренә урыҫ халыҡ йыры «Из-за острова на стрежень» мотивтары буйынса) был картина Рәсәй киноһы дәүерен аса. Яҡынса ике тиҫтә йылдан һуң, 1926 йылда, режиссёр Сергей Эйзенштейн «Броненосец „Потёмкин“» фильмын төшөрә. Тағы һигеҙ йыл үткәс, бер туған Васильевтарҙың «Чапаев» картинаһы тамашасыларҙа танылыуын яулай һәм 1935 йылда үткән Беренсе Мәскәү халыҡ-ара кинофестивалендә беренсе премияға лайыҡ була.

1919 йылдың 27 авгусында РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы кино эшен милләтләштереү (компенсацияһыҙ экспроприациялау (рус.)баш. юлы менән) тураһында декрет ҡабул итә. Ошо көндән башлап РСФСР-ҙағы бөтә фотография һәм кинематография сауҙаһы, кино сәнәғәте һәм кинотеатрҙар Халыҡ мәғарифы комиссариаты ҡарамағына күсә^[2][3][4].

Бынан һуң совет киноавангардын үҫтереүҙең әүҙем осоро башлана. Бер нисә тиҫтә йыл үткәс, СССР Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 1 октябрендәге № 3018-X «Байрам һәм иҫтәлекле көндәр тураһында»ғы Указына һәм СССР Юғары Советының 1988 йылдың 1 ноябрендәге № 9724-XI «СССР-ҙың байрам һәм иҫтәлекле көндәр тураһындағы закондарына үҙгәрештәр индереү тураһында»ғы указына ярашлы (был указдар 2006 йылдың 31 майында үҙ көсөн юғалта), яңы байрам — Совет киноһы көнө булдырыла^[5][6].

1980 йылғы указға ярашлы байрам Совет киноһы көнө тип атала. 1988 йылғы указ буйынса уның исеме Кино көнө итеп үҙгәртелә. Һуңыраҡ ул Рәсәй киноһы көнө тип йөрөтөлә башлай. Хәҙерге Рәсәй киноһы көнө исеме СССР тарҡалғандан һуң нығына.

Байрам тарихында уның үткәрелеү ваҡыты бер нисә тапҡыр үҙгәртелә. Башта уны 28 декабргә күсерәләр һәм Халыҡ-ара кино көнө менән берләштерәләр. Шулай итеп, милли байрам булараҡ Рәсәй киноһы көнө ваҡытлыса үткәрелмәй башлай. Был хәл 2001 йылға тиклем дауам итә. Шул йылда Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының Кинематография хеҙмәтендә Рәсәй кинематографияһының айырым байрамына лайыҡ булыуы тураһында ҡарар ҡабул ителә^[7][8].

2002 йылдың майында Рәсәй кинематографистар союзы рәйесе Никита Михалков был көндө сентябрҙең һуңғы йомаһында, «Золотой орёл» милли кинематография сәнғәте һәм фәндәре академияһы премияһын тапшырыу көнөндә билдәләргә тәҡдим итә. Әммә был башланғыс дәүләт властары тарафынан хупланмай^[9]. Һөҙөмтәлә Рәсәй киноһы көнөн йыл һайын 27 августа билдәләү тураһында ҡарар ҡабул ителә^[10].

Рәсәй киноһы көнөндә илдең ҙур ҡалаларында фильмдар күрһәтеү ойошторола, актёрҙар һәм режиссёрҙар менән осрашыуҙар үтә, кинематографияға арналған күргәҙмәләр асыла, экскурсиялар һәм оҫталыҡ дәрестәре үткәрелә^[6][10].

2025 йылда байрам уңайынан Президент китапханаһы порталында тематик электрон коллекция асыла. Коллекцияла яҡынса 700 һаҡлау берәмеге инә. Улар араһында архив документтары, ғилми тикшеренеүҙәр, һынлы материалдар (афишалар, плакаттар, асылмалы открыткалар) бар. Был материалдар XX быуат башынан алып Рәсәй кинематографияһының үҫеше, шулай уҡ Рәсәй һәм совет киноһы фильмдары һәм актёрҙары тураһында һөйләй.

Мәскәү халыҡ-ара кинофестивале, шулай уҡ башҡа кинофестивалдәр традицион рәүештә Рәсәй киноһы көнөндә башлана йәки тамамлана.

Кино көнөнә арналған иң билдәле акцияларҙың береһе — «Кино төнө». Был акция тәүге тапҡыр уны 2016 йылда үткәрәләр. Акцияға бөтә ил буйынса ҡалалар ҡушыла.

Был көндә Ә. Абдразаҡов исемендәге Башҡортостан дәүләт киностудияһы һәм Өфөнөң «Родина» кинотеатры йола буйынса милли фильмдарҙы бушлай күрһәтә, башҡорт режиссерҙары менән ижади осрашыуҙар, Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Кинематографистар союзының яңы ағзалары өсөн гала-ҡабул итеүҙеойоштора^[11].