Рәсәй киноһы көнө

1896 йылдың 4 (16) майында Санкт-Петербургтағы «Аквариум» баҡсаһында Рәсәй империяһында ағалы-ҡустылы Люмьерҙар аппараты ярҙамында тәүге күрһәтмә киносеанс үтә^[2]. Владимир Ромашков ҡуйған «Понизовая вольница» («Стенька Разин») исемле тауышһыҙ картина илдә төшөрөлгән тәүге нәфис фильм була. Уның премьераһы 1908 йылдың 2 (15) октябрендә үтә^[3].

1919 йылдың 27 авгусында Владимир Ленин етәкселегендәге РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы «Фотография һәм кинематография сауҙаһын һәм сәнәғәтен Мәғариф халыҡ комиссариаты ҡарамағына тапшырыу тураһында» декретҡа ҡул ҡуя. Документҡа ярашлы, бөтә кино ҡорамалдары, студиялар, прокат конторалары һәм кинотеатрҙар А. В. Луначарский етәкселегендәге Мәғариф халыҡ комиссариаты (рус.)баш. ҡарамағына тапшырыла. Был үҙәкләштерелгән дәүләт кинематографияһы системаһын булдырыуға нигеҙ һала^[4].

Дәүләт кимәлендә был дата СССР Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 1 октябрендәге «Байрам һәм иҫтәлекле көндәр тураһында» указы менән рәсми раҫлана: «Совет киноһы көнө»н 27 августа билдәләү ҡарала. «Байрам һәм иҫтәлекле көндәр тураһында СССР ҡануниәтенә үҙгәрештәр индереү хаҡында» 1988 йылдың 1 ноябрендәге указ менән байрамдың исеме «Кино көнө» тип үҙгәртелә^[5].

СССР тарҡалғандан һуң байрам сараларын 28 декабрҙә билдәләнгән Халыҡ-ара кино көнө менән берләштерергә тәҡдимдәр була. Шул арҡала 27 август бер ни тиклем ваҡыт даими рәсми байрам көнө булараҡ үткәрелмәй.

2001 йылда Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының Кинематография хеҙмәте 27 августа иҫтәлекле саралар үткәреүҙе «Рәсәй киноһы көнө» тигән хәҙерге атамаһы менән яңыртырға ҡарар итә^[1].

Рәсәй киноһы көнө уңайынан кино күрһәтеүҙәр, илдә төшөрөлгән классик фильмдарҙың ретроспективалары, төшөрөү төркөмдәре менән ижади осрашыуҙар, кинематографсыларҙың оҫталыҡ дәрестәре һәм музейҙарҙа тематик экспозициялар ойошторола^[6].

2025 йылда байрам датаһына Президент китапханаһы порталында яҡынса 700 һаҡлау берәмегенән торған тематик электрон коллекция баҫылып сыға. Уға XX быуат башынан ил кинематографының үҫеше, Рәсәй һәм совет киноһы фильмдары һәм актёрҙары тураһында архив документтары, тикшеренеүҙәр, һүрәтле материалдар — афишалар, плакаттар һәм асылмалар — инә^[7][8].

Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығы, Кино фонды һәм «Роскино» кинокомпанияһы ярҙамында 2016 йылдан алып байрам уңайынан йыл һайын Бөтә Рәсәй «Кино төнө» мәҙәни акцияһы үткәрелә^[9]. Сара август айының һуңғы шәмбеһендә илдең бөтә төбәктәрендә — парктарҙағы асыҡ сәхнәләрҙә, кинотеатрҙарҙа, китапханаларҙа, мәҙәниәт үҙәктәрендә һәм музейҙарҙа, шулай уҡ сит ил майҙансыҡтарында үтә. Тамашасылар Рәсәйҙә төшөрөлгән яңы фильмдарҙы бушлай ҡарай ала^[10].

Башҡортостанда Рәсәй киноһы көнө уңайынан кинематографсыларҙы бүләкләү тантаналары, кино күрһәтеүҙәр һәм күргәҙмәләр ойошторола. 2026 йылдың 27 авгусында Өфөләге «Башҡортостан» дәүләт концерт залының Кесе залында республика кинематографияһын үҫтереү буйынса ведомство-ара координация советы ултырышы барышында кино тармағы вәкилдәренә дәүләт наградалары тапшырылды. Айсыуаҡ Йомағоловҡа «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре», ә Айгөл Байрамғоловаға «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемдәр бирелде. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы Әхәт Хөсәйенов Хөкүмәттең рәхмәт хаты менән бүләкләнде^[11].

Шул уҡ көндө Өфөләге «Родина» кинотеатрында Башҡортостан кинематографияһы тарихына арналған республиканың Милли архивы әҙерләгән күргәҙмә асылды; ҡунаҡтар өсөн ҡыллы квартет фильмдарҙан көйҙәр башҡарҙы. Рәсәй Кинематографистар союзына яңы ҡабул ителгән Анастасия Аскароваға, Рәмзил Сәлмәновҡа, Венера Йомағоловаға, Алина Вәлиеваға һәм Анна Мырҙабулатоваға ағзалыҡ билеттары тапшырылды. Рәсми өлөштән һуң «Стрелы одной тетивы» нәфис фильмы ябыҡ күрһәтелде^[12].

Байрамға арнап үткәрелгән Бөтә Рәсәй «Кино төнө» акцияһында 2026 йылдың 29 авгусында Башҡортостандың 68 майҙансығы ҡатнашты; уларға һигеҙ меңдән ашыу тамашасы килде. Кинотеатрҙарҙан һәм мәҙәниәт йорттарынан тыш, түләүһеҙ кино күрһәтеүҙәр китапханаларҙа, музейҙарҙа, парктарҙа һәм Өфө ҡала планетарийында ойошторолдо^[13].

Кинематографияның иҫтәлекле даталарына арнап дәүләт почта түләү билдәләре һәм иҫтәлекле тәңкәләр сығарыла. Совет кинематографына арналған тәүге почта маркаһы 1950 йылда кино эшен дәүләт ҡарамағына күсереү тураһындағы декрет хөрмәтенә әйләнешкә сығарыла^[4]. «Марка» акционерҙар йәмғиәте күренекле режиссёрҙарҙың һәм актёрҙарҙың портреттары, классик фильмдарҙан кадрҙар төшөрөлгән художестволы маркалар, беренсе көн конверттары һәм почта асылмалары серияларын даими сығара^[14].

Рәсәй Банкы күренекле режиссёрҙарға, театр һәм кино артистарына, шулай уҡ совет һәм Рәсәй анимацияһының күренекле әҫәрҙәренә арналған ҡиммәтле һәм ҡиммәтле булмаған металдарҙан иҫтәлекле тәңкәләр сығара^[15][16].

Рәсәй Банкының совет кинематографияһы тарихына арналған иҫтәлекле тәңкәләре