Торна менән төлкө (әкиәт)

Башҡорт фольклорында әкиәттең ике төрлө варианты һаҡланған. Уларҙың төп тексында (№ 46 варианты) ваҡиғалар түбәндәгесә үҫешә:

Бер көндө тары баҫыуында аҙыҡ таба алмаған ас торна юлда төлкө менән осраша. Торна уның хәйләкәрлеген ишетеп белгәнгә күрә, уға дуҫлашырға тәҡдим итә, төлкө ризалаша. Бер аҙҙан торна аш бешереп, уны муйыны оҙон, тәрән сөм һауытҡа һоҫа ла төлкөнө ҡунаҡҡа саҡыра. Төлкөнөң мороно һауытҡа һыймай, ул һыйҙан ауыҙ итә алмайынса ас ҡайтып китә.

Икенсе көндө төлкө торнаны үҙенә саҡыра һәм бешерелгән ашты тәпәш кенә ялғашҡа һала. Торна оҙон суҡышы менән ялғашты соҡоп та бер нәмә эләктерә алмай, ә төлкө ашты рәхәтләнеп ялап ашай; торна ла ас килеш өйөнә ҡайта.

Өсөнсө көндө улар бергә юлға сыға һәм ҡаршыларына һунарсыларҙың килгәнен күрә. Төлкөнөң бер хәйләһе лә булмағас, торна тау мәмерйәһенә барып йәшенергә тәҡдим итә. Һунарсылар ҡыуыш ауыҙын соҡой башлағас, торна төлкөгә үҙен тел менән ялап еүешләргә ҡуша, ә үҙе еүеш көйө ергә аунап танығыһыҙ булып бысрана. Һунарсыларҙың эте мәмерйәгә инеп, торнаны тышҡа һөйрәп сығара. Һунарсылар ҡошто «үлгән» тип уйлап ситкә ырғытҡас, торна ҡысҡырып һауаға күтәрелеп осоп китә. Һунарсылар торна артынан йүгергән арала төлкө лә мәмерйәнән сығып ҡаса. Шулай итеп, торна төлкөнән хәйләкәрерәк булып сыға^[1].

Әкиәттең башҡорт фольклорында ике яҙма варианты билдәле:

• Төп башҡорт яҙма тексы (№ 46) — 1938 йылда фольклорсы Хәбиров тарафынан яҙып алынған. Ҡулъяҙма РФА Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты Ғилми архивында һаҡлана (ф. 3, яҙма 32, эш 29, 99-сы бит)^[1][2].
• Икенсе вариант (№ 47) — күренекле тюрколог һәм фольклорсы А. Г. Бессонов йыйынтығынан (№ 77) алынып, рус теленән башҡортсаға ғалим М. Х. Минһажетдинов тарафынан тәржемә ителгән вариант^[1].

Сюжеттарҙың халыҡ-ара Аарне — Томпсон күрһәткесе буйынса әкиәттең беренсе өлөшө АТ 60 («Төлкө менән торна» / рус. «Лисица и журавль») тибына тап килә. Әкиәттең һунарсыларҙан ҡотолоуҙы һүрәтләгән икенсе өлөшө иһә өлөшләтә АТ 33 («Төлкө, торна һәм соҡорҙағы бүре» / рус. «Лиса, журавль и волк в яме») сюжет тибы менән ауаздаш^[2][1].

Фольклорсы ғалимә Г. Р. Хөсәйенова билдәләүенсә, башҡорт халыҡ әкиәттәрендә ҡоштар образы сағыштырмаса һирәк осрай. Торна (бөркөт менән бер рәттән) хайуандар тураһындағы әкиәттәрҙә аҡыллы ҡоштар рәтенә ҡарай һәм тапҡырлығы, зирәклеге арҡаһында традицион хәйләкәр төлкөнө лә еңеп сыға^[3].

Бер-береһенә ҡунаҡҡа барыу мотивы боронғо Эзоптың «Төлкө менән торна» мәҫәленә барып тоташа һәм артабан антиклыҡ осоро һәм урта быуат яҙыусылары (Плутарх, Федр, Ромул, Жак де Витри (рус.)баш., Берехия га-Накдан) хеҙмәттәрендә эшкәртелә^[2].

Башҡорт әкиәтенең һунарсыларҙан ҡотолоу өлөшө үҙенсәлекле хәл ителешкә эйә. Оҡшаш сюжет мотивтары сыуаштарҙың «Төлкө һунарсыларҙы нисек алдаған» (рус. рус. «Как лиса обманула охотников») һәм ҡырғыҙҙарҙың «Торна һунарсыларҙы нисек алдаған» (рус. рус. «Как журавль обманул охотников») әкиәттәрендә лә осрай^[1].

Башҡорт милли репертуарындағы ике варианттың үҙ-ара айырмаһы:

• № 46 варианты ике тоташ сюжет линияһынан (ҡунаҡҡа саҡырышыу һәм һунарсыларҙан хәйлә менән ҡотолоу) тора. Бында торна тәүләп төлкөнө ҡунаҡҡа саҡыра һәм тары ашын муйыны оҙон сөм һауытҡа һала.
• № 47 варианты тик бер генә эпизодтан ғибәрәт: төлкө башлап торнаны ҡунаҡҡа саҡырып, бутҡаны таҡтаға һылап һыйлай, ә торна бутҡаны нәҙек муйынлы сүлмәккә һалып ҡунаҡ итә. Был вариант халыҡтың өгөт-нәсихәт мәҡәле менән тамамлана: «Хәйләгә ҡаршы хәйлә, ашҡа аш менән, ташҡа таш менән булһын»^[1].

Башҡорт телендә:

• «Башҡорт халыҡ ижады: Әкиәттәр», 1-се китап, Өфө, 1976, № 8 (№ 47 варианты).
• «Башҡорт фольклоры», II сығарылыш, Өфө, 1993, 155-се бит (№ 46 варианты).
• «Башҡорт халыҡ ижады: 13-се том. Хайуандар тураһында әкиәттәр», Өфө: Китап, 2009, 61—63-сө биттәр (№ 46 һәм № 47 варианттары)^[1].

Рус телендә:

• «Башкирское народное творчество. Т. 4: Волшебные сказки, сказки о животных», Уфа: Башкирское книжное издательство, 1989, 405-се бит, № 94 (№ 46 вариантының рус теленә тәржемәһе; 488-се биттә аңлатмалар)^[2].