Украин алфавиты
| Кириллица алфавиттар |
|---|
|
| Славян: |
| Белорус |
| Болгар |
| Серб |
| Македон |
| Урыҫ |
| Украин |
| Славян булмағандар: |
| Ҡаҙаҡ |
| Ҡырғыҙ |
| Монгол |
| Таджик |
| Тарихи: |
| Иҫке славян әлифбаһы |
| Румын кириллицаһы |
| * БМО-ның ағза-илдәренең рәсми алфавиттары ғына күрһәтелгән |
Хәҙерге составындағы Украи́н алфави́ты XIX быуат һуңынан йәшәп килә; Ул 33 хәрефле: рус теле менән сағыштырғанда — Ёё, ъ, ы, Ээ, хәрефтәре ҡулланылмай, ләкин Ґґ, Єє, Іі һәм Її хәрефтәре бар. (1932—1990 йылдарҙа Ґ хәрефе булмаған, ә нәҙеклек билдәһе иң һуңғы хәреф булып торған[1]). Шулай уҡ апостроф ( ’ билдәләнә) ҡулланылған һүҙҙәр күп, украин апострофы рус ҡалынлыҡ айырыу билдәһенә Ъ оҡшаш ҡулланыла (сағыштырығыҙ: рус. предъявлять / укр. пред’являти). Украинский һүҙендә йыш ҡына баҫымды, хаталы итеп, икенсе ижеккә ҡуялар, орфоэпик яҡтан өсөнсө ижеккә ҡуйыу дөрөҫ.
| А а | Б б | В в | Г г | Ґ ґ | Д д | Е е |
| Є є | Ж ж | З з | И и | І і | Ї ї | Й й |
| К к | Л л | М м | Н н | О о | П п | Р р |
| С с | Т т | У у | Ф ф | Х х | Ц ц | |
| Ч ч | Ш ш | Щ щ | Ь ь | Ю ю | Я я |
Алфавит
|
|
- А һәр бер осраҡта [a] өнө булып ишетелә, ләкин баҫым алды ижектәрендә бик аҙ тойомланған иренләшеү барлыҡҡа килеү күҙәтелә — [a°] ([ɒ]);
- Г яңғырау тамаҡ йәиһә артҡы тел рәте фрикатив өнө булып ишетелә;
- Ґ рус Г-һына тап килә;
- Е рус Э-һына тап килә;
- Є рус Е-һына тап килә;
- Ж шул уҡ рус өнөнә тап килә, ләкин І алдынан (шулай уҡ Ю, Я) —самалап алғанда, рус һүҙе дрожжи-лағы кеүек, йомшаҡ ишетелә;
- И рус Ы-һына яҡын, әммә бер аҙ йомшағыраҡ;
- I рус И өнөнә яҡын (ҡағиҙә булараҡ, бер аҙ йомшағыраҡ);
- Ї ЙИ һымаҡ уҡыла;
- Й "о" алдынан [j] тартынҡыһын аңлата, ә башҡа позицияларҙа – ижек барлыҡҡа килтермәгән [i] һуҙынҡыһы;
- О бөтөн позицияларҙа ла [o] тип уҡыла, баҫымлы ижек алдынан торған ижектәрҙә У менән оҡшашлыҡ осрауы мөмкин, бигерәк тә, әгәр һүҙҙә бер нисә иренләшкән һуҙынҡы (у, ю)[8] булһа;
- Ц ошондай уҡ рус өнөнә тап килә, ләкин Ь, І, Є, Ю, Я алдынан — йомшаҡ [t͡sʲ];
- Ч Белорус, серб телдәрендәге кеүек ҡаты яңғырай (йәки поляк телендәге CZ һымаҡ), йә чех телендәге кеүек Č (бер аҙ ғына ҡаты), ләкин І, Ю, Я алдынан — йомшара;
- Ш рус телендәге шул уҡ өнгә тап килә, ләкин І һәм башҡа йомшартҡыс һуҙынҡылар алдынан — йомшартылып әйтелә, рус Щ-һына оҡшаған;
- Щ әҙәби украин әйтелешендә ҡаты [шч], [штш] (поляк бәйләнеше SZCZ) кеүек, І алдынан — [шчь] (поляк ŚĆ) уҡыла.
Компьютерҙарҙа күрһәтеү
Шулай уҡ ҡарағыҙ
- Украин хәрефтәрен әйтеү һәм файҙаланыу тураһында ентекләп яҙылған мәҡәлә «Украин теле», ә тарихы тураһында — айырым хәрефтәр тураһында мәҡәләләр (таблицаны ҡарағыҙ). Шулай уҡ украин яҙылышының бик боронғо варианттары тураһында мәҡәләләр:
- Ярыжка
- Максимовичевка
- «Днестр русалкаһы» яҙылышы
- Кулишовка
- Драгомановка
- Желеховка
Иҫкәрмәләр
- ↑ Официально нынешний состав и порядок алфавита утверждён в 1993 году: Український правопис / АН України, Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні; Інститут української мови — 4-те вид., випр. й доп. — К.: Наукова думка, 1993. — 240 с.
- ↑ На месте праславянского о после всех согласных, а также на месте праславянского ѣ после всех согласных, кроме д, т, з, с, ц, л, н, р: *ночь > ніч /nit͡ʃ/, *вѣра > віра /wirɑ/.
- ↑ На месте праславянского ѣ после д, т, з, с, ц, л, н, р: *сѣно > сіно /sʲinɔ/.
- ↑ Обычно в начале слова: інший /ɪnʃɪj/, а также в слове хіба /xɪbɑ/.
- ↑ На стыке двух частей слова, где первая заканчивается на /ʲ/, а вторая начинается на /ɪ/: синій /sɪnʲɪj/ = синь-ий.
- ↑ На стыке двух частей слова, где первая заканчивается на /j/, а вторая начинается на /ɪ/: країна /krɑjɪnɑ/ = край-ин-а.
- ↑ Некоторые носители украинского языка заменяют этот звук звуковым сочетанием /xw/ (изредка /kw/), которое перед губными гласными /ɔ/ и /u/ упрощается до /x/. Причина этого явления — отсутствие в коренных украинских словах и давних заимствованиях как самого звука /f/, так и его звонкого аналога /v/. В некоторых случаях это произношение закрепилось орфографически: хвіртка < пол. forta < нем.
- ↑ А. Е. Супрун, Введение в славянскую филологию; Минск, Вышэйшая школа, 1989