Халыҡ-ара кеҫәрткеләр көнө
Халыҡ-ара кеҫәрткеләр көнө (ингл. International Lizard Day) — йыл һайын 14 августта билдәләнә торған байрам. Был көн төрлө төрҙәге һөйрәлеүселәр төркөмөнә кеҫәрткеләргә бағышланған. Кеҫәрткеләр бөтә донъя экосистемаларында мөһим роль уйнай. Байрамдың маҡсаты — был уникаль хайуандарҙы һаҡлау һәм уларҙың йәшәү мөхитен һаҡлауҙың мөһимлеген аңлатыу.[1]
Тарихы
Халыҡ-ара кәҫәрткеләр көнө тәбиғәтте яратыусылар һәм һаҡлаусылар тарафынан кәҫәрткеләрҙең тәбиғәттәге әһәмиәтен һәм уларҙы һаҡлау кәрәклеген билдәләү маҡсатында булдырылған. Байрамдың аныҡ ҡына ҡасан ойошторолоуы билдәле булмаһа ла, XXI быуат башында зоология берләшмәләре һәм ҡырағай хайуандарҙы һаҡлау ойошмалары тырышлығы менән популярлыҡ яулай. Был көн тәбиғәтте һөйөүселәр, биологтар, экологтар араһында тиҙ арала популярлыҡ яуланы.
Мөһимлеге
Кеҫәрткеләр — һөйрәлеүселәрҙең иң күп һанлы һәм төрлө төркөмдәренең береһе, улар 6 000-ҙән ашыу төрҙө үҙ эсенә ала, мәҫәлән, игуандар, геккондар, хамелеондар, сцинктар һәм агамалар. Был һөйрәлеүселәр Антарктиданан башҡа бөтә континенттарҙа йәшәй һәм улар төрлө шарттарға яраҡлашҡан — сүлдәрҙән алып тропик урмандарға тиклем.[2]
Халыҡ-ара кеҫәртке көнө биотөрлөлөктө һәм кеҫәрткеләр йәшәгән экосистемаларҙы һаҡлауҙың мөһимлегенә иғтибар йүнәлтә. Ҡайһы бер кеҫәртке төрҙәре йәшәү мөхитенең юҡҡа сығыуы, климат үҙгәрештәре, браконьерлыҡ һәм йәнлектәр менән сауҙа арҡаһында юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҫтында тора.
Традициялар һәм саралар
Был көндө кеҫәрткеләрҙе һаҡлау мәсьәләләренә иғтибар йүнәлтеү өсөн төрлө саралар үткәрелә:
- Белем биреү программалары: Зоопарктарҙа, музейҙарҙа һәм фәнни үҙәктәрҙә кеҫәрткеләрҙең төрлөлөгөнә, уларҙың биологияһына һәм экологик роленә арналған лекциялар, семинарҙар һәм күргәҙмәләр ойошторола.
- Тәбиғәтте һаҡлау акциялары: Хайуандарҙы һаҡлау ойошмалары кеҫәрткеләрҙең йәшәү мөхитен һаҡлау буйынса кампаниялар һәм акциялар үткәрә, шулай уҡ тирә-яҡ мөхитте бысратыуҙы һәм экзотик йәнлектәр менән законһыҙ сауҙаны кәметергә саҡыра.
- Балалар һәм өлкәндәр өсөн саралар: Мәктәптәрҙә һәм балалар клубтарында кеҫәрткеләр темаһына һүрәт төшөрөү дәрестәре, оҫталыҡ дәрестәре, конкурстар һәм викториналар йыш ойошторола.
Кеҫәрткеләр мәҙәниәттә
Кеҫәрткеләр төрлө мәҙәниәттәрҙең мифтарында һәм легендаларында йыш осрай. Ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙә улар яңырыу һәм регенерация символы булып тора, сөнки күп кенә кеҫәртке төрҙәре юғалтылған кәүҙә өлөштәрен, мәҫәлән, ҡойроҡто тергеҙә ала. Икенсе мәҙәниәттәрҙә кеҫәрткеләр хәйләкәрлек һәм уйлап табыусанлыҡ символы тип һанала.[3]
Әҙәби әҫәрҙәрҙә, кинола һәм анимацияла кеҫәрткеләр ҙә йыш ҡына мөһим ролдәр уйнай, улар аҡыллы йәки хәйләкәр заттар итеп һүрәтләнә.[4]
Һаҡлауҙың әһәмиәте
Бөгөн күп кенә кеҫәртке төрҙәре кеше эшмәкәрлеге йоғонтоһо арҡаһында юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҫтында тора. Йәшәү мөхитенең юҡҡа сығыуы, климат үҙгәрештәре, инвазив төрҙәр һәм йәнлектәр менән законһыҙ сауҙа күп кенә төрҙәрҙең тереклеге өсөн етди ҡурҡыныс тыуҙыра. Халыҡ-ара кеҫәрткеләр көнө — был уникаль заттарҙы һәм уларҙың экосистемаларын киләсәк быуындар өсөн һаҡлауҙың мөһимлеген иҫкә төшөрөү мөмкинлеге бирә.
Ҡыҙыҡлы факттар
- Хамелеондар кеүек ҡайһы бер кеҫәрткеләр, маскировка йәки аралашыу өсөн тире төҫөн үҙгәртә ала.[5]
- Геккондар быяла кеүек шыма өҫлөктә лә йәбешеп тора ала, сөнки уларҙың аяҡтарында махсус микроскопик төктәр бар.[6].
- Ҡайһы бер кеҫәртке төрҙәре, мәҫәлән, аждаһа агамалары, осоу өсөн махсус адаптацияланған, улар ағастан ағасҡа һикерә ала.[7]
Иҫкәрмәләр
- ↑ Всемирный день ящерицы. Государственный биосферный заповедник Керженский (14 август 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 август 2024.
- ↑ Всемирный день ящерицы. Какой сегодня праздник. рф.
- ↑ Андрей Каминский. 14 августа - международный день ящерицы. Autor today.
- ↑ Ҡалып:Книга:Джеймс Холл, 1996
- ↑ Хамелеоны меняют цвет для общения друг с другом. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 ноябрь 2009. Архивировано 18 октябрь 2011 года.
- ↑ Зоологи нашли "пружины" в сверхлипких лапах ящериц-гекконов Архивная копия от 9 декабрь 2018 на Wayback Machine.
- ↑ Draconinae. ReptileDatabase. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 июнь 2018. Архивировано 10 октябрь 2018 года.