Шәмәхә астрофизика обсерваторияһы

Насретдин Туси исемендәге Шәмәхә астрофизика обсерваторияһы (ШАО, әзерб. N.Tusi adına Şamaxı́ Astrofízika Rəsədxanası́ ) — Оло Кавказ һыртының көньяҡ-көнсығыш итәгендә 1435 метр бейеклектә, район үҙәге Шәмәхәнән 22 километрҙа һәм Баҡынан 144 километрҙа урынлашҡан, Әзербайжан Милли Фәндәр академияһы Астрофизика секторы базаһында асылған обсерватория. Нигеҙе 1960 йылда һалына. Обсерваторияны ойоштороуға билдәле ғалим Йософ Мәмәдалиев ҙур өлөш индерә.

1981 йылда обсерваторияға урта быуаттар математигы, физигы һәм астрономы Мөхәммәт Насретдин Туси исеме бирелә.

Обсерватория хеҙмәткәрҙәре өсөн Йософ Мәмәдалиев исемендәге (Пиркули) ҡасаба төҙөлә.

2008 йылдың сентябренән капиталь ремонт-төҙөлөш һәм фәнни-техник ҡорамалдарҙы модернизациялау башлана. 2013 йылдың 16 майында Шәмәхә астрофизика обсерваторияһында капиталь ремонт, реконструкция һәм автоматлаштырыу эштәре тамамлана^[2].

Төп ҡорамалы — Германиянан алынған рефлектор, көҙгөһөнөң диаметры — 2 метр, 1966 йылдан бирле файҙаланыла^[3] һәм Кавказ аръяғында беренсе ҙур телескоп булып тора^[4].

Обсерваторияла йәнә түбәндәгеләр ҡулланыла:

Горизонталь ҡояш телескобы, Ҡояшатмосфераһына спектр тикшеренеүҙәре үткәреү өсөн тәғәйенләнгән төп көҙгөһөнөң диаметры — 50 см.
20/13 сантиметрлы АФР-2 хромосфера-фотосфера стандарт телескобы, Ҡояш хеҙмәте ихтыяждары өсөн ҡулланыла;
АЗТ-8 рефлекторы, көҙгөһөнөң диаметры 70 см;
«Карл Цейс» фирмаһының рефлекторы, көҙгөһөнөң диаметры 60 см;
Мәҡсүтов сисемаһының менискылы телескобы.

Батабат тауында (Нахичеван АР) 2300 м бейеклектә 1971 йылдан Батабат астрофизика обсерваторияһы эшләй. Унда ҙур ҡояш коронографы тора, көҙгөһөнөң диаметры — 53 см, шулай уҡ 70 сантиметрлы Ай-планета телескобы, Цейс-600, ФАС-3А һәм киң мөйөшлө экспедицион астрограф бар.