Ҡара металдар
Ҡара металдар (рус. Чёрные металлы) — тимер һәм уның нигеҙендәге иретмәләр (ҡорос, ферросплав, суйын). Ҡара металдарға шулай уҡ йыш марганец (92 % металлургияла ҡулланыла) һәм, ҡайһы берҙә, хром[1][2][3][4] (65 % металлургияла ҡулланыла) һәм ванадий[3][4] (90 % суйын һәм ҡорос легирлау өсөн ҡулланыла) инә. Был металдар башлыса суйын һәм ҡорос етештереүҙә ҡулланыла. Ҡара металдар иҡтисадта ҡулланылған металдарҙың дөйөм күләменең 90%-тан ашыуын тәшкил итә, өҫтәүенә уларҙың күп өлөшө төрлө ҡорос төрҙәренән тора. Тимер иретмәләренең үҙенсәлектәренә йоғонто яһаусы төп компонент — углерод.
Суйын — углеродлы тимер иретмәләре, углерод миҡдары 2,14%-тан ашыу (ҡайһы бер суйында 6 %-ҡа тиклем). Суйын аҡ, һоро һәм сүкеүле типтарға бүленә.
Ҡорос — тимер менән углерод иретмәләре, углерод миҡдары 2,14%-тан кәм.
- түбән углеродлы (0,25%-тан кәм);
- углеродлы (0,25-0,6%-тан);
- юғары углеродлы (0,6%-тан ашыу).
Суйын һәм ҡороста башҡа компоненттар ҙа бар, уларҙы түбәндәгеләргә бүлергә мөмкин:
- легирлаусы: кәрәкле үҙенсәлектәре булған суйын һәм ҡорос алыу өсөн — коррозияға сыҙамлылыҡ, тығыҙлыҡ, һығылмалылыҡ (йәки сүкеүлек), йылылыҡҡа сыҙамлылыҡ; легирлаусы компоненттарға кремний, алюминий, марганец, молибден, баҡыр, никель, хром, ванадий, вольфрам һәм башҡалар инә;
- зыянлы ҡушылмалар: көкөрт, фосфор, мышьяк, кислород, азот[5].
Металға кәрәкле форма һәм үҙенсәлектәр биреү баҫым аҫтында эшкәртеү, ә һуңынан термик эшкәртеү ярҙамында башҡарыла.
Иҫкәрмәләр
- ↑ Налоговый Кодекс Российской Федерации. Статья 337: Добытое полезное ископаемое. books.google.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 декабрь 2025.
- ↑ Концепции современного естествознания. Учебник для вузов. Под ред. Л. А. Михайлова (с. 173) // Издательский дом «Питер», 2012— Science — 338 с.
- ↑ 1 2 Ю. А. Быховский. Черные металлы // . — 1961. — С. 23.
- ↑ 1 2 Р. Р. Синанян. Маркшейдерское дело. — M: "Недра", 1982. — С. 97.
- ↑ Линчевский Б. В., Соболевский А. Л., Кальменев А. А. Металлургия чёрных металлов (урыҫ): Учебник для техникумов — 2-е издание, перераб. и дополн. — Металлургия, 1986. — С. 8. — 360 с. — 12700 экз.
Әҙәбиәт
- Лившиц Б. Г., Крапошин В. С., Линецкий Я. Л. Физические свойства металлов и сплавов. — М.: Металлургия. — 1980. — 316 с.
Һылтанмалар
- Чёрный металл — всерьёз и надолго
- Производство чугуна и стали. Как делают чугун и сталь? Черная металлургия (билдәһеҙ). rutube.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ноябрь 2025.