Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Әбделкәбирова Мәүхиҙә Аҙнағол ҡыҙы

Мәүхиҙә Атнағол ҡыҙы Ғабделкәбирова (рус. Маухида Атнагуловна Абдулкабирова; ҡаҙ. Маухида Атнағұлқызы Абдулкабирова; 1917 йылдың 4 ноябре, Нөрлө, Өфө губернаһы — 2003 йылдың) — совет һәм ҡаҙаҡ ғалим-геологы, геология-минералогия фәндәре докторы (1973), профессор. Ҡаҙағстан Республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты (1990). Метаморфоген алмаслылыҡтың теоретик нигеҙҙәрен асыусы һәм Төньяҡ Ҡаҙағстанда Кумдыколь техник алмастар ятҡылығын асыуҙың фәнни фаразы авторы[1][2].

Биографияһы

1917 йылдың 4 ноябрендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Нөрлө ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Өфө районы) тыуған[1].

1941 йылда Ҡаҙағстан тау-металлургия институтын (хәҙер К. И. Сатпаев исемендәге Ҡаҙағстан милли тикшеренеү техник университеты) Алматы ҡалаһында тамамлай[1].

1941 йылдан алып Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһының Геология фәндәре институтында (хәҙер К. И. Сатпаев исемендәге Геология институты) өҙлөкһөҙ эшләй[1]. 1943—1949 йылдарҙа Күкшетау ҡалҡыулығында киң күләмле ялан геологик тикшеренеүҙәре алып бара, бында Ҡаҙағстанда тәүге тапҡыр эклогиттар таба һәм төбәктең алмаслылығы тураһында гипотеза әйтә[2].

1950—1986 йылдарҙа Төньяҡ Ҡаҙағстандың геологияһы һәм металлогенияһы буйынса комплекслы программаларҙың фәнни етәксеһе һәм әйҙәүсе башҡарыусыһы була, Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһының Геология институтында махсус металдар секторы мөдире вазифаһын биләй[1][2].

1973 йылда геология-минералогия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай[1]. 1993 йылдан институттың фәнни консультанты булып эшләй[1].

2003 йылда Алматы ҡалаһында вафат була[1].

Фәнни хеҙмәттәре

115-тән ашыу баҫылған фәнни хеҙмәт, монография һәм тупланма металлогения карталары авторы[2].

1947 йылда Күкшетау ҡалҡыулығының метаморфик тау тоҡомдарында алмастың юлдаш минералдарын (эклогиттар һәм гранатлы пироксениттар) асыу нигеҙендә совет фәнендә тәүге тапҡыр Төньяҡ Ҡаҙағстандың алмаслылығы тураһында һығымта яһай[2]. 1968 йылда төбәк геологияһы буйынса фундаменталь йыйылма хеҙмәтен әҙерләй, ә 1971 йылда донъя геология практикаһында яңы булған алмас-эклогитлы төп ятҡылыҡтар формацияһын фәнни бүлеп күрһәтә[2].

Уның теоретик фараздары нигеҙендә геологтар тарафынан Зеренда районында (Приречное ауылы янында) метаморфоген типтағы техник микроалмастарҙың иң ҙур Кумдыколь алмас ятҡылығы асыла[1][2]. Шулай уҡ алтынлылыҡты, стратиграфияны һәм төбәктең эндоген ятҡылыҡтарының структураларын тикшерә[3].

Библиографияһы

  • Абдулкабирова М. А. Материалы по петрографии метаморфических пород Кокчетавского района. — Алма-Ата: Изд-во АН КазССР, 1949. — 90 с.
  • Абдулкабирова М. А., Анкинович О. С., Гришин В. М. и др. Месторождения золота Северного Казахстана. — Алма-Ата: Наука Казахской ССР, 1971. — 165 с.
  • Абдулкабирова М. А. Сводово-глыбовые структуры и эндогенные месторождения Северного Казахстана. — Алма-Ата: Наука Казахской ССР, 1975. — 240 с.
  • Абдулкабирова М. А., Анкинович С. Г., Гришин В. Г. и др. Металлогения Северного Казахстана. — Алма-Ата: Наука, 1982. — 208 с.
  • Абдулкабирова М. А., Заячковский А. А. Алмазы Казахстана. — Алматы: Ғылым, 1997. — 148 с.
  • Рудные формации, месторождения руд золота. — Алма-Ата, 1980.
  • Сводово-глыбовые структуры и металлогения золота Казахстана. — Алма-Ата, 1982.
  • Абдуллин А. А., Абдулкабирова М. А., Касымов М. А. и др. Геология Северного Казахстана : (Стратиграфия) / Редкол.: М. А. Абдулкабирова (отв. ред.) и др.. — Алма-Ата: Наука КазССР, 1987.
  • Абдулкабирова М. А., Любецкий В. Н., Калашников Ю. А. и др. Тектоника и глубинное строение Северного Казахстана. — Алма-Ата: Наука, КазССР, 1988. — 192 с.

Наградалары

  • Ҡаҙағстан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы (1990) — файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын прогнозлауҙың фәнни нигеҙҙәрен эшләгәне һәм асҡаны өсөн[1].

Хәтер

  • 2017 йылда Мәүхиҙә Әбделкәбированың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы Аҡмола өлкә тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейында уның фәнни асыштарына арналған «Счастье трудных дорог» күргәҙмәһе ойошторола[2].
  • Ғалимдың фәнни хеҙмәттәре һәм фараз карталары Ҡаҙағстан Республикаһы Милли фәндәр академияһының Үҙәк фәнни китапханаһында һәм тармаҡ институттарында һаҡлана[1].
  • Тикшеренеүсе тураһында мәҡәлә Ҡаҙағстандың Милли энциклопедияһына индерелгән[1].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Абдулкабирова, Маухида Атнагуловна // Казахстан. Национальная энциклопедия. Т. 1. Қазақ энциклопедиясы (2004). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Александра Мякота. «Счастье трудных дорог». Акмолинская правда (31 март 2017). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 август 2026.
  3. ↑ Х. А. Беспаев, В. А. Глоба, В. М. Абишев. Месторождения золота Казахстана. ГИН РАН (1997). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 август 2026.

Әҙәбиәт

Һылтанмалар

Был мәҡәләлә «Ҡаҙағстан. Милли энциклопедия» (1998—2007) материалдары ҡулланылды, барлыҡ материалды «Қазақ энциклопедиясы» редакцияһы Creative Commons BY-SA 3.0 Unported лицензияһы буйынса тәҡдим итте.

Категориялар