Өлкән
Өлкән кеше — билдәле бер йәшкә еткән кеше һәм уға ҡарата тән (физик) һәм менталь (психик) яҡтан өлгөргән тип уйларға нигеҙ бар. Өлкән индивид үҙенең тормош юлында мөһим булған ҡарарҙар ҡабул итергә мөмкинлек биргән кәрәкле белемгә һәм оҫталыҡҡа эйә.
Үҫмерҙәр менән сағыштырғанда, өлкәндәр ҙурыраҡ хоҡуҡтарға һәм яуаплылыҡҡа эйә. Ҡағиҙә булараҡ, өлкәндәр үҙҙәрен тәьмин итә ала. Өлкән йәшкә инеү, урындағы ҡануниәткә ҡарап, автомобиль йөрөтөү, сит илгә үҙ аллы сығыу, сәйәси тормошта ҡатнашыу (һайлау һәм һайлап алыу хоҡуғын алыу), енси мөнәсәбәттәр һәм никах кеүек хоҡуҡтар алыу менән оҙатыла.
Юридик яҡтан кеше законға ярашлы тулыһынса эшкә һәләтле булғандан һуң өлкән булып китә. Үҫеүҙең йәше универсаль түгел һәм теге йәки был йәмғиәттә ҡабул ителгән йәш арауығы рамкаһына һәм аныҡ кешенең физик һәм психологик үҫешенә бәйле. Аҙаҡҡы үҫеү билдәһе булып кешенең тотороҡло аҡса килеме килтергән һөнәр алыуы һанала.
Тарихы
«Өлкәндәр» төшөнсәһе фәнни категория булараҡ XIX быуат аҙағында — XX быуат башында формалаша башлай. Уны эшләүгә ҙур өлөш индергәндәр:
- Л. Леви-Брюль тәүге тапҡыр өлкән кешенең һәм традицион йәмғиәт вәкилдәренең фекерләүҙәре араһындағы сифат айырмаларын системалы рәүештә тасуирлай.
- Ш. Бюлер кешенең тормош юлын ҡарауға бөтөн ҡараш эшләй, өлгөрөү фазаһын тотороҡлолоҡ һәм продуктивлыҡ осоро тип билдәләй.
- Э. Эриксон психосоциаль үҫеш концепцияһын булдыра, унда өлкәндәр versus стагнация генеративлығы стадияһы булараҡ күрһәтелә.
Төшөнсәне өйрәнеүсе фәнни дисциплиналар
- Үҫеш психологияһы
Өлкәндәрҙә когнитив һәм эмоциональ үҫеште, хәтер, иғтибар, фекерләү үҙенсәлектәрен өйрәнә[1].
- Социология
Өлкән кешенең социаль ролдәрен һәм статустарын, профессиональ үҙ-үҙен тормошҡа ашырыуҙы, ғаилә һәм ата-әсә функцияларын анализлай.
- Антропология
«Өлкәнлек» төшөнсәһенең мәҙәни вариацияларын, инициация һәм өлкәндәр статусына күсеү йолаларын, төрлө йәмғиәттәрҙә йәш буйынса стратификацияларҙы тикшерә.
- Педагогика
Өлкәндәргә белем биреү ысулдарын (андрагогика)[2], һөнәри ҡайтанан әҙерләү программаларын, өҙлөкһөҙ белем биреү концепцияларын эшләй[3][4].
Биологик өлгөрөү
Тарихи һәм кросс-мәҙәни яҡтан, өлгөрөү башлыса енси өлгөрөүҙең башланыуы менән билдәләнә (ҡатын-ҡыҙҙарҙа күрем күреү, ир-егеттәрҙә эякуляция һәм ике енестең дә түмһәкәй сәстәре кеүек икенсел енси билдәләр барлыҡҡа килеүе). Кеше, ғәҙәттә, бала статусынан өлкән кеше статусына күсә, йыш ҡына был үҙгәреш йәки бәлиғ булыу менән бара.
- ↑ Эго-состояние «Взрослый» (билдәһеҙ). psychosearch.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 27 ноябрь 2025.
- ↑ Андрагогика: почему взрослых нужно обучать иначе, чем детей. 27 ноябрь 2025 тикшерелгән.
- ↑ Мезенцева Л. В. Образование взрослых: основные понятия // Обучение и воспитание: методики и практика. — 2013. — № 4.
- ↑ Шмакова Светлана Борисовна. Особенности обучения людей среднего возраста в системе повышения квалификации // Известия Волгоградского государственного педагогического университета. — 2018. — № 1 (124).