Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Алтын сәсле егет (әкиәт)

Алтын сәсле егет (рус. Златовласый джигит (башкирская сказка)) — башҡорт халыҡ тылсымлы-героик әкиәте. Әҫәрҙә атаһы тарафынан һаҙлыҡҡа ташланған батша улының тылсымлы ҡарт ярҙамында үҫеп етеүе, алтын сәсле батырға әүерелеүе, баҡсасы булып хеҙмәт итеүе һәм кесе батша ҡыҙына өйләнеп тәхеткә ултырыуы һүрәтләнә. 1976 йылғы баҫманың ғилми аңлатмаһында әкиәт Аарне — Томпсон күрһәткесендәге AT 502 «Баҡыр маңлай» һәм AT 532 «Белмәҫ» сюжеттарының ҡушылмаһы тип билдәләнә[1][2].

Яҙып алыныуы һәм баҫылып сығыуы

Әкиәтте 1968 йылда Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Этҡол ауылында Р. Нафиҡова 1892 йылғы Сабирйән Ғарифуллиндан яҙып алған. Ҡулъяҙма СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Ғилми архивында 3-сө фондтың 65/3-сө эшендә, 260—264-се биттәрҙә һаҡланған. 1976 йылда текст «Башҡорт халыҡ ижады» ғилми йыйылмаһының тылсымлы-героик әкиәттәргә арналған икенсе китабында 5-се әҫәр итеп баҫтырылған (49-52-се биттәр, аңлатмаһы 324-325-се биттәрҙә)[1].

Рус телендә 1989 йылда «Башкирское народное творчество. Волшебные сказки. Сказки о животных» китабында баҫылған «Златовласый егет» исеме менән 4-се әҫәр итеп баҫылған (51-се биттә, аңлатмаһы 457-се биттә)[3].

Сюжеты

Батшаның серле һаҙлығына ингән кеше лә, мал да кире сыҡмай. Ғәскәр һаҙлыҡ уртаһындағы йортта йәшәгән табип ҡартты тотоп, батшаға алып килә. Батша ҡартты төрмәгә яба. Батша улы әсәһенең кеҫәһенән асҡысты алып, ҡартты иреккә сығара; ҡарт малайға һыҙғыртҡыс ҡалдырып ҡаса. Батша улы ғәйебен үҙ өҫтөнә алғас, атаһы уны һаҙлыҡҡа ташларға бойора.

Малай шул һыҙғыртҡыс ярҙамында ҡартты саҡыра. Ҡарт уны үҙ йортона алып ҡайта, тылсымлы эсемлектәр менән дауалай һәм ҡойола ҡойондора. Бер йыл эсендә малай көслө егеткә әүерелә, ә сәсе алтын төҫөн ала. Ҡарт тәҡдим иткән һөнәрҙәр араһынан егет баҡсасылыҡты һайлай һәм икенсе батшаға хеҙмәткә урынлаша. Ул тәрбиәләгән алмағастар бер көндә сәскә ата һәм емеш бирә.

undefined

Батша өс ҡыҙына кейәү һайлау өсөн һәр береһенә халыҡ араһына алма ташларға ҡуша. Алтын сәсле егет өлкән һәм уртансы ҡыҙҙарҙың алмаһын тотһа ла, уларҙы кире ырғыта; кесе ҡыҙҙың алмаһын үҙендә ҡалдыра. Өс туй бергә үткәрелә. Кесе кейәүенең аҡылын һәм һәләтен күреп батша, халыҡ менән кәңәшләшеп, уны үҙ урынына ҡалдыра. Артабан егет ата-әсәһен ҡунаҡҡа саҡыра. Атаһы уға үҙенең дә тәхетен тәҡдим итә, әммә егет үҙ батшалығына кире ҡайта[1].

Образдар һәм мотивтар

Әкиәттә тылсымлы ярҙамсы вазифаһын һаҙлыҡта йәшәгән табип ҡарт башҡара. Ғилми аңлатма авторҙары был образды башҡорттарҙың һаҙлыҡ һәм һыу эйәһе тураһындағы легендар һәм мифологик хикәйәләренең йоғонтоһо менән бәйләй. Геройҙы ҙурайтҡан һәм уға батыр көсө биргән эсемлек мотивы ла варианттың үҙенсәлекле һыҙаты булараҡ күрһәтелә[1].

Геройҙың алтын сәсе — уның тылсымлы үҙгәрешен күрһәткән тышҡы билдә. Фольклорсы Г. Р. Хөсәйенова «алтын сәсле» һүҙбәйләнешен башҡорт тылсымлы әкиәттәрендә геройҙың ҡиәфәтен һүрәтләүсе эпитеттар (рус.)баш. иҫәбенә индерә[4].

Өс батша ҡыҙының кейәүҙе алма ташлап һайлауы башҡорт әкиәттәрендә осраған никах мотивтарының береһе. Н. Ә. Хөбөтдинова тикшеренеүендә "Алтын сәсле егет"тәге алма һайлау һәм мөхәббәт белдереү билдәһе булараҡ ҡарала[5].

Әкиәт сюжеты контаминация, йәғни бер нисә традицион сюжет һыҙығының бер әҫәрҙә ҡушылыуы нигеҙендә төҙөлгән. AT 502 төрөнән батша улының тотҡондағы серле затты азат итеүе, бының өсөн язаға тарттырылыуы һәм һуңынан шул заттан ярҙам алыуы килә. AT 532 төрө менән геройҙың сит батшалыҡҡа барып, үҙенең ысын сығышын йәшереп түбәнерәк вазифала хеҙмәт итеүе, тылсымлы көс ярҙамында башҡаларҙан өҫтөн сығыуы һәм батша ҡыҙына өйләнеүе бәйле[2]. Башҡорт вариантында был сюжеттар һаҙлыҡтағы табипсы ҡарт, көс биреүсе эсемлек, бер көндә емеш биргән баҡса һәм алма менән кейәү һайлау кеүек үҙенсәлекле мотивтар аша берләштерелгән[1].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр. 2-се китап: Тылсымлы героик әкиәттәр (баш.) / Төҙөүселәре Ә. И. Харисов, М. Х. Минһажетдинов; яуаплы мөхәррир Н. Т. Зарипов. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1976. — С. 49—52, 324-325.
  2. ↑ 1 2 Г. Р. Хусаинова. Башкирские волшебные сказки: поэтика и текстология. Электронная библиотека диссертаций. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 сентябрь 2026.
  3. ↑ Составитель Н.Т. Зарипов. Башкирское народное творчество. Волшебные сказки. Сказки о животных. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1989. — С. 51, 457. — 512 с. — ISBN 5-295-00293-4.
  4. ↑ Хусаинова Г. Р. (2021). «К вопросу о создании образа героя башкирской волшебной сказки». Oriental Studies 14 (3): 626—634. DOI:DOI:10.22162/2619-0990-2021-55-3-626-634.
  5. ↑ Хуббитдинова Н. А. Образ «яблоко» в фольклорном сознании (на материале башкирского народного творчества). КиберЛенинка (2020). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 сентябрь 2026.

Әҙәбиәт

  • Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр. 2-се китап: Тылсымлы героик әкиәттәр (баш.) / Төҙөүселәре Ә. И. Харисов, М. Х. Минһажетдинов; яуаплы мөхәррир Н. Т. Зарипов. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1976.
  • Хусаинова Г. Р. Башкирские волшебные сказки: поэтика и текстология. — Уфа: Гилем; Башкирская энциклопедия, 2014. — 216 с. — ISBN 978-5-88185-180-4.
© Правообладателем данного материала является АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».
Использование данного материала на других сайтах возможно только с согласия АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».

Категориялар