Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Бәйет

Бәйет (башҡ. бәйет, татар. бәет) — татар һәм башҡорт поэзияһының эпик һәм лиро-эпик жанры; сюжетлы музыкаль-поэтик әҫәр.

«Бәйет» һүҙе ғәрәп сығышлы (бәйт — «ике юллыҡ»), унда шиғыр берәмеге ике мисралы бәйет тора. Күпселек бәйеттәр өсөн, шулай уҡ боронғо төрки (VI—VIII быуаттар) һәм боронғо көнсығыш яҙма ҡомартҡылары өсөн беренсе заттан һөйләү хас.

undefined

Татар әҙәбиәт ғилемендә «бәйет» термины: а) яҙма һәм телдән формала йәшәгән, уға тап килгән көйле йәки көйһөҙ, ике юллыҡтарҙан торған (2-нән 500 строфаға тиклем) тамамланған шиғыр әҫәрен; б) татар халҡының поэтик ижады жанрын (Урта Волга буйы татарҙарының лиро-эпосын) аңлата. Жанр булараҡ ул XIV—XV быуаттар тирәһендә барлыҡҡа килгән[1].

Тарих

Бәйеттәр телдән дә, яҙма рәүештә лә ижад ителгән, әҙәбиәт һәм фольклор билдәләрен берләштерә. Бәйеттең әҙәби традициялары индивидуаль ижад башланғысында, ижад ителгән ваҡыт һәм урынды күрһәтеүҙә, традицион башланғыс һәм тамамлауҙа, иҫке төрки һүҙҙәр һәм әйтемдәр өҫтөнлөк иткән төрлө лексик составта сағыла; фольклор билдәләре — бәйеттең традицион формаһын героик эпос һәм тарихи йырҙың жанр үҙенсәлектәре менән берләштереүҙә, әҫәрҙәрҙең һәм уларҙың ижад тарихының вариантлылығында сағыла[2].

Татар бәйеттәренең иң иртә өлгөләре — XIII—XIV быуаттарҙағы фажиғәле ваҡиғалар тураһында һөйләгән «Болғар ҡалаһы бәйеттәре» һәм «Ҡазан тарихы». Бәйет эпик фольклор традицияларына нигеҙләнә: был әҫәрҙәрҙең һәм «Ханәкә батшабикәһе бәйете» геройҙары араһында дөйөм төрки эпос персонаждары — Сура-батыр һәм Ханәкә батшабикәһе мөһим урын алып тора. Жанрҙың барлыҡҡа килеүендә һәм формалашыуында әкиәт-мифологик традициялар («Сак-Сок») ҙур роль уйнай.

Беҙҙең көндәргә ҡулъяҙма китаптарҙа һаҡланған башҡорт бәйеттәренең иң иртә өлгөләре XVIII быуаттың беренсе яртыһына ҡарай. Жанрҙың формалашыуында һәм таралыуында дәрүиштар һәм мәҙрәсә шәкирттәре ҙур роль уйнай[2].

Жанрҙың сәскә атыуы XIX быуатҡа тура килә, ул Рәсәй, Татарстан һәм Башҡортостан территорияһында булған фажиғәле ваҡиғаларға бай була. Бәйеттәр мөһим тарихи һәм социаль-көнкүреш ваҡиғалар тураһында һөйләй, башлыса фажиғәле йәки киҫкен драматик эстәлек менән айырыла.

XX быуатта бәйет жанры артабан үҫеш ала. 1920—1990 йылдарҙағы татар бәйеттәре: Граждандар һуғышы осоро бәйеттәре; 1920—1930 йылдар бәйеттәре; Бөйөк Ватан һуғышы осоро бәйеттәре; һуғыштан һуңғы йылдар бәйеттәре тип бүленә[1].

Граждандар һуғышы бәйеттәре дәүерҙең киҫкен ҡаршылыҡтарын сағылдыра, төрлө ҡатлам вәкилдәре араһындағы бәрелештәр тураһында һөйләй («Граждандар һуғышы бәйете», «Яйыҡ аша сыҡҡанда», «Ҡыҙыл көрәшселәр бәйете»). Уларға һөйләүҙең киреңкелеге, публицистик пафос, аныҡ ритм һәм асыҡ рифмалар хас.

1920—1930 йылдар бәйеттәрендә дәүерҙең төп конфликттары большевиктар һәм уларҙың ҡаршылаштары араһындағы көрәш ҡорбандары булған айырым кешеләрҙең яҙмышы аша асыла («Мирсәит бәйете», «Тәзкиә һылыуы»).

Бәйет жанры Бөйөк Ватан һуғышы осоронда бигерәк тә әүҙем үҫеш ала. Һуғыш шарттары яҙма әҫәрҙәр ижад итеүҙе ҡыйынлаштыра һәм халыҡ ижадының телдән формалары үҫешен алдан билдәләй. Һуғыш йылдары бәйеттәре ике жанр төркөмөнә бүленә: лиро-эпик һәм лирик. Лиро-эпик бәйеттәр үҙҙәренең художестволы үҙенсәлектәре буйынса традицион хәрби-тарихи бәйеттәргә яҡынлаша («Кызыл сугышчы бәете» — «Ҡыҙыл һуғышсы бәйете», «Мәскәүне саклау бәете» — «Мәскәүҙе һаҡлау бәйете»). Лирик бәйеттәр төрлө жанрҙар — бәйеттәр, халыҡ йырҙары һәм яҙма поэзия сигендә барлыҡҡа килә («Салих улым», «Әсәй бәйете», «Мин атайымды онотмайым»).

XX быуаттың һуңғы ун йыллыҡтарындағы фажиғәләр, һуғыштар һәм ҡораллы бәрелештәр жанрҙың артабан үҫеүенә сәбәпсе була[1].

Тематика

Бәйеттәр тематик төрлөлөк менән характерлана һәм мифологик, тарихи һәм социаль-көнкүреш тип бүленә[2].

Мифологик бәйеттәр

Мифологик бәйеттәр жанр үҫешендә иң боронғо ҡатламды тәшкил итә («Саҡ менән Суҡ»).

Тарихи бәйеттәр

  • Башҡортостанды колонизациялау һәм башҡорт ерҙәрен талау тураһында: «Башҡорттарға», «Ер һатыу бәйете».
  • XVIII быуат ихтилалдары тураһында: «Бүгәс бәйете», «Салауат бәйете», «Тәфтиләү бәйете», «Утыҙ ике ҡыҙ бәйете».
  • Башҡорттарҙың башҡа һуғыштарҙа ҡатнашыуы тураһында: «Рус-төрөк һуғышы бәйете».
  • 1920—1930 йылдар ваҡиғалары тураһында: «Комиссар Вәжәй бәйете», «Комиссар Шәрәф бәйете», «Фазыл бәйете».
  • Бөйөк Ватан һуғышы тураһында: «Ауылдан киткән инек, Берлинға еткән инек», «Бөйөк Ватан һуғышы бәйете», «Һалдат бәйете».
  • Крәҫтиән хәрәкәттәре һәм ер өсөн көрәш тураһында: «Урта Тигәнәле бәйете»[1], «Урта Әләзән бәйете», «Чынлы бәйете».

Социаль-көнкүреш бәйеттәр

  • Башҡорттарҙың хужалыҡ эшмәкәрлеге тураһында: «Бесән бәйете», «Ҡымыҙ бәйете».
  • Вак-төйәк һәм бәхетһеҙлектәр тураһында: «Аслыҡ бәйете», «Йәғәфәр шәкерт бәйете», «Фәхретдин бәйете».
  • Сатирик: «Байрамғол тирмәне», «Эт бәйете», «Ялҡау килен менән егәрле килен бәйете».
  • Ҡатын-ҡыҙ яҙмышы тураһында: «Ғәйшә бәйете», «Малға һатылған ҡыҙ бәйете».
  • Ҡартлыҡ тураһында: «Ҡартлыҡ бәйете».

Шиғыр төҙөлөшө системаһы

Бәйеттең шиғыр төҙөлөшө системаһы төрлөлөк менән айырыла. Традицион ике юллыҡ строфа менән бер рәттән 7—16 ижекле шиғырҙар тарала, улар күрше һәм киҫешкән рифмалар менән дүрт юллыҡ һәм биш юллыҡтарға туплана, шулай уҡ ҡобайыр, мәснәүи, мөнәжәт, робағи формалары ҡулланыла.

Бәйет көйҙәре өсөн пентатоник нигеҙ, урта диапазон, баҫҡыслы мелодия хәрәкәте, поэтик тексттың йырлау речитацияһына тап килгән, ритмо-интонацион формулаларҙың ҡабатланыуы хас. Күпселек көйҙәр структур яҡтан ике төрлө мелодик периодты тәшкил итә: 8-тактлы (4+4) һәм 12-тактлы (6+6), улар речитатив (хамак) йәки декламацион-йырлау (халмак-кюй) мелодика төрөнә эйә («Аслыҡ бәйете» — «Аслыҡ бәйете», «Сак-Сок», «Сәғиҙә матур бәйете» — «Сәғиҙә һылыу бәйете»)[2].

Бәйеттәрҙең бер өлөшө ябай периодлылыҡҡа (ике юллыҡ строфаның шиғыр юлдары бер мотивҡа йырлана) һәм пар периодлылыҡҡа (ике юллыҡта ике мотив берләшә) тап килгән бер юллыҡ китап көйҙәрендә, шулай уҡ оҡшаш оҙон йырҙарҙың ритмик ябайлаштырылған варианттары булған көйҙәргә («Буранбайҙы иҫләгәндә» — «Буранбайҙы иҫләгәндә» һәм «Буранбай», «Ғайса» бәйете һәм йыры — «Ғайса») башҡарыла, улар лирик һәм лиро-эпик йырҙарға хас композицион структураға — дүрт юллыҡ поэтик строфаға тап килгән үҫешкән мелодик периодҡа эйә[2].

Бәйеттәр традицион рәүештә музыкаль ҡоралһыҙ башҡарыла.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 Баит. Татарская энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июль 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Баит, жанр поэзии. Башкирская энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 июль 2026.

Әҙәбиәт

  • Башҡорт халыҡ ижады. 12-се т. Бәйеттәр. Өфө, 1978.
  • Хусаинов Г. Б., Сагитов М. М. Башкирские баиты // Вопросы башкирской фольклористики. Уфа, 1978.
  • Башкирское народное творчество. Т. 11. Баиты. Уфа, 2004.
  • Галина Г. С. Башкирские баиты и мунажаты. Уфа, 2006.
  • Урманчеев Ф. И. Халык авазы: Татар халык бәетләре тарихыннан очерклар. Казан, 1974.
  • Татар халык иҗаты: Бәетләр. Казан, 1983.
  • Бәетләр. Казан, 2000.

Категориялар