Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Зирах Аполлоний Александрович

Аполлоний Александрович Зирах (рус. Зирах Аполлоний Александрович; 1855 йылдың, Быҙаулыҡ, Һамар губернаһы, Быҙаулыҡ, Һамар губернаһы — 1919 йылдың, Өфө) — Рәсәй империяһының фотографы, коллекционер, тыуған яҡты өйрәнеүсе, Өфөнөң беренсе фотойылъяҙмасыһы, XX быуат башында ҡала күренештәрен фотоға төшөүсе.

Биографияһы

Аполлоний Александрович Зирах 1855 йылда Һамар губернаһының Буҙаулыҡ ҡалаһында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе) тыуған.

Һамар, һуңынан Буҙаулыҡ земстволарында, Көнбайыш Себер тимер юлы канцелярияларында хеҙмәт итә. 1896 йылдан Өфөлә йәшәй, Өфө губерна земство идаралығының страховка бүлегендә (Оло Ильинская урамы, хәҙерге Цюрупа урамы, 12-се йорт) страховка агенты булып эшләй[1]. Земство идаралығының страховка бүлегендә 22 йыл, ә 1918 йылдан — Өфө халыҡ хужалығы советында һәм революцион комитетта эшләй.

1919 йылдың яҙында Колчак администрацияһы Зирахты төрмәгә яба. Шул уҡ йылдың көҙөндә ул ҡыҙылдар тарафынан азат ителә.

Аполлоний Александрович 1919 йылдың 20 ноябрендә тиф ауырыуынан вафат була, Сергий зыяратында ерләнә. Граждандар һуғышы йылдарында зыяраттағы ағас тәреләрҙе утынға һүтеү сәбәпле, ҡәберенең урыны хәҙер юғалған.

Ижады

1908 йылдың яҙында Зирах өс аяҡлы штатив һәм сит ил камераһы менән ҡала урамдарына сыға. Шул ваҡыттан алып уның революцияға тиклемге Өфө тураһындағы, меңдәрсә һүрәттән торған фотойылъяҙмаһы башлана[2]. Ул ҡала тарихында Өфөнө маҡсатлы рәүештә фотоға төшөрә башлаған беренсе фотограф була. Хеҙмәттәштәренән һәм элгәрҙәренән айырмалы рәүештә, Зирах архитектураны ғына түгел, байрамдарҙы, дини йөрөштәрҙе, янғындарҙы, тәбиғәт күренештәрен — бөгөнгө көндә жанрлы фотография тип аталған йүнәлеште лә төшөрә. Уңышлы ракурс эҙләп, ул Өфө убаларының барыһын да йөрөп сыға, губерна буйлап эш сәфәрҙәрендә лә камераһынан айырылмай.

А. Зирах фотоларында Виденеев (Аксаков паркы) һәм Ушаков (Ленин паркы) баҡсалары, Случевский (Салауат Юлаев исемендәге) баҡсаһы, Юғары сауҙа майҙаны күренештәре сағылған. Губернатор (Совет), Садовая (Матросов), Фролов (Туҡай), Оло Ильинская (Зәки Вәлиди), Үҙәк (Ленин) урамдарындағы йорттар, шул иҫәптән сауҙагәр Нестеровтың 1950-се йылдарҙа һүтелгән усадьбаһындағы йорттар теркәлгән. Ырымбур кисеүе, Ағиҙел йылғаһы, Архиерейка уның яратҡан төшөрөү урындары була. Троица сиркәүен (1950-се йылдарҙа һүтелгән) бер нисә тапҡыр төшөрә. 1918 йылда Өфөлә Беренсе майҙы байрам итеүҙең архивтарҙа һаҡланған берҙән-бер фотоһы ла Зирах тарафынан төшөрөлгән — был һүрәт өсөн уға Аксаков халыҡ йортоноң балконына менергә тура килә[1]. Ул төшөргән бик күп иҫтәлекле урындар хәҙер һүтелгән.

Дүрт альбомдан торған фотоларын (5 меңгә яҡын фото) ул Башҡортостан тыуған яҡты өйрәнеү музейына васыят итә. Хәҙер улар БР Милли музейында һаҡлана. Фотоларҙа XX быуат башындағы иҫке Өфөнөң төрлө миҙгелдәге күренештәре, ҡала халҡы һүрәтләнгән.

Фотоларҙың барыһы ла уның ҡатыны Т. А. Зирах тарафынан музейға тапшырылмаған. Бер өлөшө айырым кешеләргә, шул иҫәптән тыуған яҡты өйрәнеүсе Владимир Скачиловҡа таратылған. Мастерҙың бөтә фотоаппаратураһы һәм негативтары юғалған. Уның ҡайһы бер фотолары ла юғалған. 2023 йылға ҡарата ирекле инеү мөмкинлегендә Зирахтың өс йөҙгә яҡын Өфө фотоһы бар; тағы бер нисә тиҫтә отпечаток һәм негатив коллекционерҙарҙа һаҡлана[3].

Хәтерҙе мәңгеләштереү һәм мираҫты һаҡлау проекттары

2023 йылда Президент гранттары фонды ярҙамында кинорежиссер һәм продюсер Рөстәм Шәйхетдинов («Йәтим» һәм «Хәйбулла» фильмдары авторы) башланғысы менән «А. А. Зирахтың «XX быуат башында 1908 йылдан 1918 йылға тиклемге Өфө һәм уның тирә-яғы» альбомдарындағы фотомираҫы» проекты старт ала. Проект Зирах фотоларының уникаль коллекцияһының цифрлы һәм фәнни каталогын булдырыуҙы, шулай уҡ «Зирах» биографик документаль-нәфис фильмын төшөрөүҙе күҙ уңында тота. Төшөрөүҙәр Өфөлә (Аксаковтың йорт-музейы, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры һәм башҡа тарихи урындарҙа), Бәләбәйҙә һәм Иглин районында үтә. Төп ролде Аполлоний Зирахҡа тышҡы яҡтан оҡшаш булған дәүләт хеҙмәткәре һәм фотограф Илдар Латипов башҡара[4].

2023 йылдың 21 июлендә Башҡортостан Республикаһының Милли музейында «Зирах һуҡмағы буйлап» күргәҙмәһе асыла, унда тәүге тапҡыр тергеҙелгән һүрәттәрҙең ҙур форматы күрһәтелә. Экспозиция өсөн һүрәттәрҙең төп төҫ ресурс̧ы тергеҙелгән, платина-палладий баҫмаһы һәм каллитипия техникаһын ҡулланыу тураһында алдан һығымталар яһалған[4].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Анатолий Чечуха. Наследие Зираха. Чиновник оставил музею около 700 снимков старинной Уфы. АиФ. Уфа (18 март 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 июнь 2026.
  2. ↑ Летопись Зираха. Республика Башкортостан (20 июль 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 июнь 2026.
  3. ↑ Зирах Аполлоний Александрович. Башкирская энциклопедия: в 7 тт.. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 июнь 2026.
  4. ↑ 1 2 Летопись Зираха. Республика Башкортостан (20 июль 2020). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 июнь 2026.

Әҙәбиәт

  • Нигматуллина И. В. О фотографе А. А. Зирахе и его уникальной коллекции об Уфе / И. В. Нигматуллина // Старая Уфа. — Уфа, 2007. — С. 217–219.
  • Черкалихин А. Кудесник светописи / А. Черкалихин // Бельские просторы. — 2005. — № 12. — С. 153–159.
  • Черкалихин А. Пантеон серебряных теней / А. Черкалихин // Родословная Уфы. — Уфа, 2004. — Кн. 1. — С. 50–59.

һылтанмалар

Категориялар