Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Иргәйел

Иргәйел (рус. Иргаиль, персонаж сказок) — башҡорт тылсымлы әкиәттәре персонажы, ҡара көстәр вәкиле, яуызлыҡ эйәһе. Яуызлыҡты кәүҙәләндергән көслө сихырсы, кәрлә ҡарт образында һүрәтләнә. Көсө оҙон һаҡалында булған кәрлә ҡарт. Халыҡ ижадында Иргәйел «үҙе бер ҡарыш, һаҡалы мең ҡарыш» тигән даими эпитет менән билдәле. Диалекттарҙа ир затынан Иргәнәк, Иргәбей һәм ҡытын-ғыҙ затынан Инәкә тигән варианттары осрай[1].

Тасуирламаһы

Иргәйел ҡара көстәр вәкиле булараҡ һүрәтләнә. Ул ете ҡат ер аҫтында йәшәүсе хтоник йән эйәһе (рус.)баш., кешеләргә төрлө зыян килтерә һәм батырҙарҙың төп дошмандарының береһе булып тора. Башҡорт әкиәттәрендә уның тылсымлы көсө һаҡалында һаҡлана, шуға күрә әкиәт геройҙары, ҡағиҙә булараҡ, уны еңеү өсөн уны тылсымлы көстән (һаҡалынан) мәхрүм итә.

Ҡайһы бер хеҙмәттәрҙә Иргәйел кәрлә, пигмей йәки лилипут һымаҡ мифологик зат булараҡ аңлатыла. Башҡорт халыҡ инаныуҙарында бындай заттарға ҡарата кире мөнәсәбәт күҙәтелә: мәҫәлән, йөклө ҡатындарға уларға ҡарау тыйылған, сөнки был балаға зыян килтереүе мөмкин тип иҫәпләнгән[2].

Башҡорт халыҡ әкиәттәрендә

Башҡорт тылсымлы әкиәттәрендә Иргәйел, ҡағиҙә булараҡ, ҡара көстәр вәкиле, яуызлыҡ эйәһе, кире персонаж итеп һүрәтләнә. Ул кешеләрҙе язалай, уларҙы әсирлеккә ала йәки төрлө һынауҙар ойоштора.

Әкиәттәрҙә һүрәтләнеүенсә, буйһонмаған кешеләрҙе ул ҡолаҡтарынан ҡаҙаҡҡа элә, бармаҡтарын киҫә. Был мотивтар «Бүре улы Сынтимер бәһлеүән», «Айыуғолаҡ» һәм башҡа әкиәттәрҙә осрай[3].

Ҡайһы бер әкиәттәрҙә Иргәйел ҡоҙоҡ йәки шишмә янында урынлашып, кешеләрҙе һыуҙан мәхрүм итә. Бындай сюжеттар «Хәсән менән Хөсәйен», «Аҡъял батыр» һәм башҡа әҫәрҙәрҙә һаҡланған. Айырым әкиәттәрҙә Иргәйел дейеүҙәрҙең атаһы итеп күрһәтелә. Был мотив «Етегән батыр» һәм «Исмай» әкиәттәрендә осрай[3].

Фольклорҙағы роле

Башҡорт тылсымлы әкиәттәрендә Иргәйел геройҙы әхлаҡи һәм физик һынауҙар аша үткәргән персонаждарҙың береһе булып тора. Ул батырға көрәш йәки алыш тәҡдим итә, уның ныҡлығын, аҡылын һәм батырлығын һынай. Әкиәттәрҙә Иргәйелде еңеү геройҙың төп ҡаһарманлыҡтарының береһе булып иҫәпләнә, һәм уны, ҡағиҙә булараҡ, иң көслө батырҙар ғына еңә ала[4].

Гөлнара Хөсәйенова билдәләүенсә, ҡайһы бер әкиәттәрҙә Иргәйел геройҙы көрәшкә саҡыра. Герой уның тәҡдимен кире ҡаҡҡан осраҡта Иргәйел уның туғандарын урлай, һәм был ваҡиға әкиәт сюжетының үҫешенә этәргес бирә. Ф. Ғ. Хөсәйенова фекеренсә, Иргәйел образы фольклорҙа әхлаҡи һайлау мотивы менән дә бәйләнештә ҡарала[4].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Ф. Г. Хисамитдинова. Сихырсы «колдуны» и колдовство в башкирской мифологии // Oriental Studies. — 2021. — Т. 14.
  2. ↑ Хисамитдинова Ф. Г. Мифологический словарь башкирского языка. — Москва: Наука, 2010. — 452 с. — ISBN 978-5-02-037580-2.
  3. ↑ 1 2 Иргәйел (башҡ.). Башҡорт энциклопедияһы. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 июль 2026.
  4. ↑ 1 2 Хусаинова Г. Р. Сюжетообразующие мотивы башкирской волшебной сказки: мотив выбора // Филология и человек. — 2016. — № 1.

Әҙәбиәт

  • Йәшәгән, ти, батырҙар: башҡорт халыҡ әкиәттәре. — Өфө, 2005.
  • Галин С. Ә. Тел асҡысы халыҡта. Башҡорт фольклоры: аңлатмалы һүҙлек. — Өфө, 1993.
  • Башкирское народное творчество. Т. 3. Богатырские сказки. — Уфа, 1988.
  • Хисамитдинова, Ф. Г. Мифологический словарь башкирского языка / Ф. Г. Хисамитдинова. — Москва : Наука, 2010. — 452 с. — ISBN 978‑5‑02‑037580‑2.
  • Хисамитдинова, Ф. Г. Словарь башкирской мифологии : в 3 кн. / Ф. Г. Хисамитдинова. — Уфа : ИИЯЛ УНЦ РАН, 2011.

Кн. 1. — 164 с.; Кн. 2. — 152 с.; Кн. 3. — 128 с.

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар