Ирекле төшөү тиҙләнеше
Ирекле төшөү тиҙләнеше (гравитация көсө тиҙләнеше) — башҡа есемдәр менән үҙ-ара тәьҫир итешеүҙе кире ҡаҡҡанда, есемгә ауырлыҡ көсө биргән тиҙләнеш. Инерциаль булмаған иҫәпләү системаһындағы есемдәр хәрәкәте тигеҙләмәһенә ярашлы[1] ирекле ҡолау тиҙләнеше массаһы булған объектҡа тәьҫир иткән ауырлыҡ көсө берәмегенә тиң.
Ер өҫтөндә ирекле төшөүҙең тиҙләнеше g (ғәҙәттә «же» тип әйтелә) экваторҙа 9,780 м/с² алып полюстарҙа м/с² тиклем үҙгәрә[2]. Берәмектәр системаһын төҙөгәндә ҡабул ителгән стандарт (нормаль) ҡиммәте 9,80665 м/с² тәшкил итә[3][4]. g-ның стандарт ҡиммәте бөтә Ерҙә ниндәйҙер мәғәнәлә "уртаса" тип билдәләнә: ул диңгеҙ кимәлендә 45,5° киңлектә ирекле төшөү тиҙләтеүенә тигеҙ. Яҡынса иҫәпләүҙәрҙә уны ғәҙәттә 9,81, 9,8 йәки 10 м/с² тигеҙ тип ҡабул итәләр.
Физик асылы
Асыҡлау өсөн, был Ерҙә ирекле ҡолау тураһында һүҙ бара тип иҫәпләйек. Был дәүмәлде ике ҡушылманың вектор суммаһы итеп күҙ алдына килтерергә мөмкин: Ерҙең тартыу көсө менән барлыҡҡа килгән гравитацион тиҙләтеү һәм Ерҙең әйләнеше менән бәйле үҙәккә тартылыу тиҙләнеше.
Үҙәккә тартылыу тиҙләнеше
- ↑ Аналог уравнения второго закона Ньютона, выполняющийся для неинерциальных систем отсчёта.
- ↑ Свободное падение тел. Ускорение свободного падения. Архивировано из оригинала 20101219 года.
- ↑ Декларация III Генеральной конференции по мерам и весам (1901) (ингл.). Международное бюро мер и весов. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 апрель 2013. Архивировано 8 июль 2018 года.
- ↑ Деньгуб В. М., Смирнов В. Г. Единицы величин. Словарь-справочник. — М. : Изд-во стандартов, 1990. — С. 237.