Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырғаМәғлүмәт
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Ишем (Төмән өлкәһе)

Ишем (рус. Иши́м) — Рәсәйҙең Төмән өлкәһендәге ҡала, Ишем районының административ үҙәге. Иртыш ҡушылдығы Ишем йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Ишем ҡалаһы муниципаль берәмеге, Рәсәй ҡалаһы статусына эйә[2].

1687 йылда Коркина слобода тигән атама менән нигеҙ һалынған, 1782 йылдан Ишем ҡалаһы [⇨].

Халҡы — 65 142 кеше (2018).Ҡала ерҙәренең дөйөм майҙаны — 4 610 га[3]. Урамдарының дөйөм оҙонлоғо — 232,1 км, шуларҙан асфальт-бетон юлдары — 146,1 км. Ишем тимер юл вокзалы, автовокзал бар.

Тарихы

undefined

1670 йылда нигеҙ һалынған[4] (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1687 йылда[5]) Коркина слобода булараҡ барлыҡҡа килгән. 1721 йылдан даими рәүештә Никола йәрминкәһе үткәрелә башлаған.

1782 йылда слобода Екатерина II указы менән Ишем ҡалаһы статусы алған. Ҡаланың атамаһы эргәһендәге йылғаныҡынан алынған.

Төп Себер трактында географик йәһәттән уңайлы урынлашып, ҡалаТубыл губернияһының иң бай игенселек менән малсылыҡ округтары солғауында Көнбайыш Себерҙең эре сауҙа йәрминкәләре үҙәгенә әүерелә. XIX быуатта йыл һайын декабрь айында Никола йәрминкәһе үткәрелгән[6].

1875 йылдың 21 октябрендә Ишемский ҡала банкыһы асыла[7]. XIX быуат ахырына Ишемдә биш тире иләү, дүрт һабын ҡайнатыу, алты һарыҡ тиреһе эшкәртеү, һигеҙ быйма баҫыу, ун алты тимерлек, һигеҙ кирбес һуғыу, ике араҡы сығарыу, ике майшәм, ике май һығыу һәм бер һыра заводы эшләп килә. 1817 йылдан 1871 йылғаса ҡалала уҡыу йорттары асыла[6].

1913 йылда ҡаланан ике саҡрымдағы Ишем станцияһы аша тәүге поездар үтә[6].

1921 йылда Ишем өйәҙе Төньяҡ Себер восстаниеһы үҙәгенә әүерелә.

1917—1923 йылдарҙа Ишем Төмән губернияһына ла, РСФСР-ҙың Урал өлкәһенә лә (1923—1930), Төмән өлкәһенә лә (1931—1934), Силәбе өлкәһенә лә (1934—1935), Омск өлкәһенә лә (1935—1944) инеп ала. 1944 йылдан Ишем ҡалаһы Төмән өлкәһе составында[6].

Ҡала составына төрлө йылдарҙа яҡын-тирә ауылдар индерелә бара.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ишемгә бер нисә предприятие эвакуацияланып килә.

Ҡала янында Ишем аэродромы урынлашҡан (РОСТО).

1982 йылдың 10 авгусында Ишем СССР Юғары Советы Президиумы «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.

1990 йылда Ишем ҡалаһы Рәсәйҙең тарихи урындары исемлегенә индерелә[8]

Дөйөм физик-географик тасуирламаһы

undefined

Ҡала Иртыш ҡушылдығы Ишем йылғаһының һул ярында, Көнбайыш Себерҙең урман-далалы зонаһында, Ишем тигеҙлеге сиктәрендә урынлашҡан. Ҡала янында федераль әһәмиәттәге Синицинский бор тигән тәбиғәт ҡомартҡыһы менән данлы[3]. Төньяҡтан ҡаланы Ҡарасүл йылғаһы урап аға[9].

Мөһим транспорт үҙәге: ҡала аша Транссебер тимер юл магистрале, федераль әһәмиәттәге автомобильная юлы Р402 (Төмән — Омск), автомобиль юлы Р403 (Ишем — Петропавловск (Ҡаҙағстан)) үтә.

Климаты

Климаты уртаса континентальный. Абсолют температура максимумы Ишемдә 38,0 °C — 1952 йылдың июлендә теркәлгән, абсолют температура минимумы −51.1 °C , 1968 йылдың декабрендә теркәлгән. Йәйге уртаса температура — 17 °C, ҡышҡы −16.7 °C. Ишемдә йылына уртаса 397.0 мм яуым-төшөм була[10].

  • Уртаса йыллыҡ һауа дымлылығы — 73 %. Уртаса айлыҡ дымлылыҡ — майҙа 58 %-ҡа тиклем, ноябрҙә — 81 %.
  • Йыллыҡ уртаса ел тиҙлеге — 3,2 м/с. Уртаса айлыҡ тиҙлек — 2,6 м/с (июль, августа) — 3,7 м/с (апрель)[11].
Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Абсолют максимум, °C 3,9 4,0 14,2 30,6 36,5 38,0 38,0 36,5 32,4 24,8 16,0 4,1 38,0
Уртаса температура, °C −16,2 −15,2 −7,6 3,2 11,7 17,5 19,0 16,2 9,9 3,2 −7,4 −13,9 1,7
Абсолют минимум, °C −47,3 −46,3 −42 −29 −12 −2,8 1,4 −3,3 −9,3 −29,6 −40,3 −51,1 −51,1
Яуым-төшөм нормаһы, мм 19 14 14 21 36 47 63 57 44 29 26 23 393
Сығанаҡ: [12][13].
Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Уртаса максимум, °C −13,8 −12,5 −4,2 7,5 17,1 22,7 24,3 20,9 15,4 5,3 −4,8 −10,6 5,6
Уртаса температура, °C −18,3 −17,2 −9,3 2,6 11,0 16,8 18,9 15,8 10,2 1,5 −8,6 −14,8 0,7
Уртаса минимум, °C −22,7 −21,9 −14,2 −2,2 5,0 10,9 13,6 10,7 5,3 −2,2 −12,3 −18,9 −4,1
Яуым-төшөм нормаһы, мм 17 13 12 25 31 57 70 57 40 31 24 18 395
Сығанаҡ: Climate-data.org

Халҡы

Халҡы иҫәбе
1856[14]1897[15]1913[14]1931[14]1939[16]1959[17]1967[14]1970[18]1973[14]1976[14]1979[19]
2500↗7153↗15 200↗18 200↗30 976↗47 793↗48 000↗56 162↗57 000↗62 000↗62 522
1982[14]1986[14]1989[20]1992[14]1996[14]1998[14]2000[14]2001[14]2002[21]2003[14]2005[14]
↘62 000↗65 000↗66 373↘65 800↗67 400↘63 200↘61 900↘61 400↗67 757↗67 800↘65 500
2006[14]2007[14]2008[14]2009[22]2010[23]2011[24]2012[25]2013[26]2014[27]2015[28]
↘64 800↘64 300↘64 000↗64 021↗65 243↘65 230↘64 883↗64 897↗65 002↗65 289
10 000
20 000
30 000
40 000
50 000
60 000
70 000
1897
1967
1982
1998
2005
2010
2015

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2020) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылдың 1 октябренә ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала урында[29] (Рәсәй Федерацияһы ҡалаларының 1118 ҡалаһы араһында[30]).

Туғандаш ҡалалар

  • АҠШ флагы Гранд-Форкс, Төньяҡ Дакота (АҠШ)
  • Рәсәй флагы Суровикино, Волгоград өлкәһе (2017 йылдан)[31]

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx
  2. ↑ Устав городаа Ишим
  3. ↑ 1 2 Географическая справка
  4. ↑ Визитная карточка
  5. ↑ Ишемский краеведческий музей. Ишемский хронограф 2011 йылдың 23 сентябрь көнөндә архивланған.
  6. ↑ 1 2 3 4 Историческая справка
  7. ↑ Открытие Ишимского городского банка(недоступная ссылка)
  8. ↑ Устав ҡалаа Ишема
  9. ↑ O-42 карты Генштаба СССР. Тобольск, Ишем
  10. ↑ Климат Ишема. Климатические характеристики Ишема
  11. ↑ Справочник «Климат Рәсәйи» 2017 йылдың 6 апрель көнөндә архивланған.
  12. ↑ ФГБУ "ВНИИГМИ-МЦД".
  13. ↑ Абсолютные максимумы и минимумы температуры за всё время наблюдения из справочника "Климат Рәсәйи"
  14. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Народная энциклопедия «Мой город». Ишим. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 июнь 2014. Архивировано 24 июнь 2014 года.
  15. ↑ [1]
  16. ↑ Всесоюзная перепись населения 1939 года. Численность городского населения СССР по городским поселениям и внутригородским районам. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 ноябрь 2013. Архивировано 30 ноябрь 2013 года.
  17. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 сентябрь 2013. Архивировано 28 апрель 2013 года.
  18. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 сентябрь 2013. Архивировано 28 апрель 2013 года.
  19. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 сентябрь 2013. Архивировано 28 апрель 2013 года.
  20. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Архивировано 22 август 2011 года.
  21. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивировано 3 февраль 2012 года.
  22. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 ғинуар 2014. Архивировано 2 ғинуар 2014 года.
  23. ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения и его размещение в Тюменской области. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 май 2014. Архивировано 10 май 2014 года.
  24. ↑ Тюменская область. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2009-2015 годов
  25. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 май 2014. Архивировано 31 май 2014 года.
  26. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 ноябрь 2013. Архивировано 16 ноябрь 2013 года.
  27. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 август 2014. Архивировано 2 август 2014 года.
  28. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 август 2015. Архивировано 6 август 2015 года.
  29. ↑ с учётом городов Крыма
  30. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более (XLSX).
  31. ↑ Ишем и Суровикино стали городами-побратимами. t-l.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 сентябрь 2017.

Әҙәбиәт

  • Ишем, окружный ҡала Тобольской губернии // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
  • Административно-территориальное деление Төмәнской области (XVII—XX вв.). — Төмәнь, 2003. — 304 с. — ISBN 5-87591-025-9.
  • Гультяев Н. Е., Волкова М. П. Эволюция хозяйственно-экономического развития ҡалаа Ишема //Западносибирское краеведение. Вып. 2. Ишем, 1997. С. 126—130. — ISBN 5-900142-14-0
  • Ишем далёкий — близкий: Научно-популярные очерки. Ишем. 1997. 182 с — ISBN 5-900142-20-5
  • Ишем: Исторические очерки. Ишем, 1995. 64 с.
  • Ишем: Прошлое и настоящее: Библиографический указатель. Ишем, 1991. 144 с.
  • Ишемский хронограф //Западносибирское краеведение. Вып. 2. Ишем, 1997. С. 143—153. — ISBN 5-900142-14-0
  • Калинина М. Ф. Времена. Люди и судьбы //Коркина слобода. Краеведческий альманах. Вып. 3. Ишем, 2001. С. 149—158 — ISBN 5-700142-19-1 (ошибоч.) (начало)
  • Калинина М. Ф. Времена. Люди и судьбы //Коркина слобода. Краеведческий альманах. Вып. 4. Ишем, 2002. С. 142—163. — ISBN 5-900142-33-7 (окончание)
  • Пашков Ф. М. Как Коркина слобода стала Ишемом //Коркина слобода. Краеведческий альманах. Вып. 4. Ишем, 2002. С. 5—9. — ISBN 5-900142-33-7
  • Пашков Ф. М. Пётр Онофриев //Коркина слобода. Вып. 1. Ишем, 1999. С. 44—47. — ISBN 5-900142-50-7
  • Шилова Е. В. Ишем в начале XIX века (общий обзор) //Западносибирское краеведение. Вып. 3. Ишем, 2000. С. 118—124. — ISBN 5-900142-29-9

Һылтанмалар

Категориялар