Йәш һунарсы һәм мәскәй (әкиәт)

Әкиәт 1938 йылда Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Үтәгән ауылында яҙып алынған^[1]. Әҫәр тәүге тапҡыр 1959 йылда Өфөлә Ә. И. Харисов редакцияһында нәшер ителгән «Башҡорт халыҡ ижады» академик йыйынтығының 2-се томында 111—112-се биттәрҙә баҫылған^[1].

1947 йылда урыҫ совет яҙыусыһы А. П. Платонов был әҫәрҙе «Молодой охотник» исеме менән әҙәби эшкәрткән, төп сюжет һыҙыҡтарын һәм оригиналдың милли колоритын һаҡлап ҡалған. Был версия Андрей Платонов тәржемәһендә башҡорт халыҡ әкиәттәре йыйынтыҡтарына ингән^[3]

Әҫәр төрлө йыйынтыҡтарҙа, шул иҫәптән Андрей Платоновтың «Солдат и царица» (1993), «Сухой хлеб» (2011), автор йыйынтыҡтарында, шулай уҡ «Андрей Платонов әкиәттәре» (2012) аудиокитабында ҡабаттан нәшер ителгән^[4][5][6].

Әҫәр Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте буйынса мәктәп программаһында өйрәнелә, шулай уҡ башҡорт фольклоры мотивтары буйынса театр постановкалары бар^[7][8].

Әкиәт һунарсы егеттең мажаралары тураһында бәйән итә. Бер көндө һунарҙа йөрөгәндә уның юлына бүре осрай. Егет бүрене атырға йыйына, әммә бүре кеше тауышы менән үҙен үлтермәүен һорай һәм киләсәктә уға ярҙам итәсәген вәғәҙә итә. Егет бүрене ҡалдыра һәм юлын дауам итә. Бер аҙҙан ул бөркөт менән осраша. Бөркөт тә егеттән үҙен үлтермәүен һорап, кәрәк саҡта ярҙам итәсәген белдерә. Егет уны ла атмай. Һуңынан күл буйында ул алтын балыҡ күрә. Балыҡ та егеттән үҙен тере ҡалдырыуын үтенеп, ниндәй генә бәләгә тарыһа ла ярҙамға килергә вәғәҙә итә. Егет балыҡты ла тотмай, юлынан китә.

Юлда һунарсы алыҫта мөрйәһенән төтөн сыҡҡан бәләкәй генә өйгә барып сыға. Унда мәскәй әбей йәшәй. Ҡарсыҡ егетте үҙенә йомош үтәргә мәжбүр итә: урманда йөрөгән өс атын тотоп алып килергә ҡуша. Әгәр егет был эште үтәһә, ҡыҙҙарының иң һылыуын уға кәләш итеп бирергә вәғәҙә итә, ә үтәй алмаһа, уны яза менән ҡурҡыта.

Егет урманға барып, аттарҙы тоторға тырыша, әммә улар яҡын да ебәрмәй. Аптыраған егет таш өҫтөнә ултырып ҡайғыра башлай. Шул саҡта элек үҙе аямай ҡалдырған бүре килеп сыға. Егет уға мәскәй әбей ҡушҡан эште һөйләй. Бүре егеткә ярҙам итеп, өс атты ҡыуып килтерә. Егет уларҙы мәскәй әбейгә алып ҡайта. Әммә аттарҙың уның өс ҡыҙы икәнен белгән ҡарсыҡ ҡыҙҙарына егеттән һаҡланырға ҡуша.

Егет аттарҙы икенсе тапҡыр тоторға барғанда, мәскәй әбейҙең ҡыҙҙары ҡоштарға әүерелеп, һауаға осоп китә. Егет уларҙы тота алмайынса тағы ла ҡайғыра. Шул саҡта элек ярҙам иткән бөркөт килеп, ҡоштарҙы тотоп егеткә килтерә. Шулай итеп, егет икенсе һынауҙы ла үтә.

Ҡарсыҡ ҡыҙҙарына өсөнсө тапҡыр башҡа ҡиәфәткә инергә ҡуша. Был юлы ҡыҙҙар балыҡҡа әүерелеп, диңгеҙгә төшөп китә. Егет уларҙы тотоп сығара алмай, яр буйында уйға ҡала. Шул саҡта алтын балыҡ килеп, егеткә ярҙам итә. Ул башҡа балыҡтарға мәскәй әбейҙең ҡыҙҙарын эҙләп табырға ҡуша. Балыҡтар уларҙы табып, егеткә алып килә. Шулай итеп, егет өсөнсө һынауҙы ла уңышлы үтә.

Мәскәй әбей егетте еңеп булмауын аңлап, өс ҡыҙының береһен һайларға ҡуша. Егет кесе ҡыҙҙы һайларға ниәтләй. Кесе ҡыҙ әсәһенең мәкерен белеп, егеткә йәшерен рәүештә иҫкәртә: мәскәй әбей ҡыҙҙарының ҡиәфәтен үҙгәртеп, иң һылыу ҡыҙҙы башҡа, ә үҙенең ҡыҙына ябай һәм ҡотһоҙ ҡиәфәт бирәсәк. Егет был кәңәште иҫәпкә алып, тышҡы ҡиәфәткә алданып тормайынса, быжыр һәм бөкөрө итеп күрһәтелгән кесе ҡыҙҙы һайлай.

Шунан мәскәй әбей егеткә тағы бер һынау ҡуя. Ул егеткә һарайға инеп, ундағы атты сығарып атланып йөрөп килергә ҡуша. Кесе ҡыҙ егеткә был һынауҙың да хәйләле булыуын аңлата: мәскәй әбей үҙе атҡа әүереләсәк һәм егетте ырғытып төшөрөргә тырышасаҡ. Ҡыҙ егеткә һарайға ингәндә ҡулына тимер суҡмар алырға һәм атҡа әүерелгән ҡарсыҡҡа ҡаршы торорға кәңәш итә.

Егет ҡыҙҙың кәңәшен тотоп, тимер суҡмар алып һарайға инә. Ат уны тибергә ынтылғанда, егет суҡмар менән һуғып өлгөрә һәм артабан атҡа атлана. Ат егетте ырғытып төшөрөргә тырышып, юғарыға һикерә, әммә егет бирешмәй һәм суҡмар менән ҡарсыҡтың башына һуғып тора. Шунан ат тыныслана һәм егет уны кире һарайға алып инә. Егет сығып киткәс, мәскәй әбей яңынан үҙ ҡиәфәтенә әүерелеп, һиҙҙермәй генә өйгә инә.

Мәскәй әбейҙең бөтә хәйләләре лә уңышһыҙлыҡҡа осрай. Ул егетте еңә алмай һәм, ниһайәт, кесе ҡыҙын уға кәләш итеп бирергә мәжбүр була.

• Егет-һунарсы — төп герой, йәш башҡорт егете. Уны изгелек, шәфҡәтлелек һәм тере йән эйәләренә рәхимлелек айырып тора. Был сифаттар уның әкиәт аҙағындағы уңышын билдәләй^[2].
• Бүре, бөркөт һәм алтын балыҡ — һөйләшә белгән мөғжизәле ярҙамсы хайуандар. Уларҙың һәр береһе, ҡотҡарғаны өсөн рәхмәт йөҙөнән, ауыр мәлдә егеткә ярҙамға килә^[1].
• Мәскәй әбей — әкиәттең антагонисы, яуыз ҡатын-ҡыҙ. Башҡорт мифологияһында мәскәй — яуыз демон, үлгән сихырсының йәки тейешле йолаларҙы үтәмәй ерләнгән кешенең рухы. Әкиәттәрҙә ул төрлө ҡиәфәткә инә алған һәм кешеләргә зыян килтерә, уларҙы йотҡан, ҡанын йәки мейеһен һурған ҡатын-ҡыҙ ҡиәфәтендә күренә. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа мәскәй тәбиғәтте һаҡлаусы урман рухы булараҡ та һүрәтләнә^[9].
• Мәскәйҙең өс ҡыҙы — ҡатын-ҡыҙ тарафынан аттарға, ҡоштарға һәм балыҡтарға әйләндерелгән сихырланған ҡыҙҙар. Уларҙың кесеһе егеттең ҡатыны була^[1].

Халыҡ-ара әкиәт сюжеттары классификацияһында AT 554 («Рәхмәтле хайуандар») төрөнә ҡарай, шулай уҡ өлөшләтә AT 313 («Мөғжизәле ҡасыу») сюжеты менән бәйле^[10][1]:

• рәхмәтле хайуандар мотивы: герой хәлһеҙ йәки бәләгә тарыған йәнлектәрҙе аяй, улар һуңынан уны үлем хәүефенән ҡотҡара;
• ҡатмарлы шарттар һәм әүерелеүҙәр мотивы: антагонист геройға тәбиғи булмаған эш йөкмәтә, ә эҙләү объекттары (ҡыҙҙар) тотҡонлоҡтан ҡотолоу өсөн ҡиәфәтен үҙгәртә;
• ысын кәләште таныу мотивы: яуыз персонаж ҡыҙҙарҙың тышҡы ҡиәфәтен үҙгәртеп геройҙы алдарға тырыша, әммә герой кәңәш арҡаһында дөрөҫ һайлау яһай, ысын мөхәббәтен йәки аҡыллылығын күрһәтә.

Әкиәт тылсымлы әкиәттең классик өс өлөшлө схемаһы буйынса төҙөлгән: герой изге эш ҡыла (йәнлектәрҙе ҡотҡара), антагонистан (рус.)баш. һынау ала һәм мөғжизәле көстәр ярҙамы менән ҡаршылыҡтарҙы еңә. Өс тапҡыр ҡабатланыу мотивы (өс ҡотҡарылған йәнлек, мәскәйҙең өс ҡыҙының әүерелеүе, өс шарт) хикәйәгә ритмиклылыҡ һәм эпик тамамлылыҡ бирә^[1].

Әкиәт аныҡ дидактик йөкләмә йөрөтә: изгелек һәм рәхимлелек бүләкләнә, ә яуызлыҡ (мәскәй) еңелә. Был яҡтан «Йәш һунарсы һәм мәскәй» күп кенә халыҡ әкиәттәре сюжеттары менән тап килә, унда йәнлектәргә ярҙам итеү хәүефле мәлдә мөғжизәле ярҙам сығанағы була^[2].