Лезгиндарҙың джигитовкаһы (скульптура)

Лансереның иң билдәле композицияларының береһе уның 1874 йылғы моделе буйынса Ҡасли суйын ҡойоу заводында ҡойола. Завод 1875 йылдан был изделиегә милек хоҡуғына эйә, шуға күрә скульптураны бары суйындан ҡойолған килеш кенә күрергә мөмкин.

1917 йылға тиклем эш ҙур һәм бәләкәй ике үлсәмдә сығарыла, әммә XIX быуат аҙағында формалаусы В.Ф. Торокин бәләкәйерәк скульптураны ғына ҡойоу тураһында ҡарар ҡабул итә. Шуға күрә бындай версияла һәр ваҡыт «раб. В.Торокинъ» тигән яҙыу бар.

СССР-ҙа, атап әйткәндә, 1950-се йылдар аҙағынан – 1960-сы йылдар башынан, композиция яңынан ике үлсәмдә ҡойола башлай — изделиеларҙа төрлө формалаусылар күрһәтелгән^[2].

Батша бүләге

XXI быуат башына тиклем «Лезгиндарҙың джигит уйыны» юғары дәрәжәле кешеләр өсөн бүләк булып торған. Уларҙың береһе тураһында 1903–1904 йылдар менән билдәләнгән телгә алыу һаҡланған: >Игенселек һәм дәүләт мөлкәте министры Ермолов Златоуст һәм Ҡасли заводтары витринаһы янында бөйөк кенәз ҡатыны Елисавета Маврикиевнаға суйын Жанна д’Арк статуяһын, ә принцесса Евгения Максимилиановна Ольденбургскаяға — „Джигитлау“ төркөмөн бүләк итеү бәхетенә эйә булды^[2].

Скульптура композицияһы сабып барған аттарҙа ике ҡораллы лезгиндың джигитлау күренешен һүрәтләй. Һыбайлылар черкескалар һәм папахалар кейгән.

Лезгиндарҙың береһе өҙәңгегә баҫып, уң ҡулын өҫкә һуҙған. Ҡойолманың бер версияһында уның ҡулы буш, сөнки мылтығы юғалған. Икенсе версияла иһә мылтыҡ тергеҙелгән^[3]. Икенсе һыбайлы артҡа боролоп мылтыҡтан атырға тора.

Аттар хәрәкәттә һүрәтләнгән: уларҙың береһе икенсеһенән юғарыраҡ. Бер һыбайлының мыйығы һәм һаҡалы юҡ, икенсеһендә улар бар.

Скульптура үләнде һәм ағас тамырҙарын имитациялаған рельефлы өҫкө йөҙлө күп яруслы киҫелгән овал постаментҡа ҡуйылған. Цоколь ҡорал элементтарынан торған эмблема менән биҙәлгән: арҡыс-торҡос ҡуйылған хәнйәр һәм мушкет, винтовка, ҡалҡан һәм бармицалы торҡа. Артҡы яғында дүрт рельефлы келәймә урынлашҡан.

Әҫәр сикләү технологияһын ҡулланып, Ҡаслиҙа ҡойоу ысулы менән эшләнгән. Унда суйын иретмәһе ҡулланылған, был скульптураға ныҡлыҡ һәм оҙон ғүмерлелек бирә. Ҡойоу технологияһы хәрби кейем элементтарын һәм лезгиндарҙың йөҙҙәрендәге мимиканы юғары ентеклелек менән бирергә мөмкинлек бирә.

Исемлектә скульптура төркөмө күрһәтелгән музейҙар, шулай уҡ уның ҡойоу йылы күрһәтелгән:

• Таганрог сәнғәт музейы (1902)^[1].
• Сатҡы тыуған яҡты өйрәнеү музейы (1957, 1960, 1969)^[3][4]. 1957 йылғы ҡойолманың артҡы яғында: «Баҡал рудниктары хеҙмәтсәндәре коллективына Златоуст руда идаралығы коллективынан 200 йыллыҡ юбилейы хөрмәтенә. 29/IX-57 й.» тигән яҙыу бар.
• Тубыл дәүләт тарихи-архитектура музей-ҡурсаулығы (XIX быуаттың икенсе яртыһы)^[5].
• Г. А. Травников исемендәге Ҡурған өлкә сәнғәт музейы (1978)^[6].
• М. С. Спиридоновтың мемориаль музей-фатиры (1880)^[7]
• Пермь дәүләт сәнғәт галереяһы (XIX быуат)^[8].
• Симферополь сәнғәт музейы (XIX быуаттың икенсе яртыһы)^[9].
• Атҡар тыуған яҡты өйрәнеү музейы (1961)^[10].
• Кострома дәүләт тарихи-архитектура һәм сәнғәт музей-ҡурсаулығы (1964)^[11].
• Әстерхан тыуған яҡты өйрәнеү музейы (1953)^[12].
• Ҡыҙыл тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы (1970)^[13].