Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Метеор

Метео́р (бор. грек. μετέωρος, «һауаға күтәрелгән», «һауала эленеп торған») — йыһандан газ атмосфераһына ҡаты объекттың юғары тиҙлектә инеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән яҡтылыҡ йәки уға бәйле физик күренеш[1]. Метеор тыуҙырыусы объекттар: йыһан туҙаны (30 мкм-дан кәмерәк өлөшсәләр), метеороид (30 мкм-дан бер метрға тиклем), астероид йәки комета (бер метрҙан ҙурыраҡ) есемдәр[2]. Болид — Дүртенсе абсолют йондоҙ дәүмәленең сағыу метеорын болид (ингл. fire ball, « болид»," шарлы йәшен") тип әйтәләр[2].

Астрономияның метеор есемдәрен өйрәнеүсе бүлеге, Уларҙың төшөү ваҡытында атмосфера менән тәьҫир итешеүе метеоритика тип атала[3].

Летящий метеор, 31.10.2015

Күҙәтеүҙәр тарихы

Метеориттар тураһында тәүге мәғлүмәттәр беҙҙең эраға тиклем икенсе мең йыллыҡҡа ҡараған мысыр папирусында табылған. Боронғо грек Ҡояш аллаһы Аполлондың утлы аттарын урлаған ҙур таш рәүешендә төшкән фаэтон тураһындағы миф, асылда, гигант болидтың осоуы тураһында шиғри хикәйә булып тора. Аризона территорияһында ҙур метеорит төшөүен күҙәткән Төньяҡ Америка индеецтары ергә төшкән Ут аллаһы тураһында легенда төҙөй[4].. Боронғо ҡытайҙа «метеор ямғыры» тураһында б.э. т. 687 йылда телгә алына. «Цзо чжуань» әҫәрендә ул саҡта «йондоҙҙар ямғыр кеүек яуған» тип күрһәтелә (кит. һөнәр. 星隕如雨)[5][6], шулай уҡ ҡытайҙа бындай күренеште тағы ла иртәрәк күҙәтелгән тигән сығанаҡтар бар[7].

Боронғо рус Лаврентьев йылъяҙмаһында «күктәге йылан» тип аталған болид тураһында теркәлгән (1091 йыл). Метеорҙарҙы тәүге күҙәтеүҙәр 1734 йылдан башлап Санкт-Петербургта И. Гмелин, Г. Крафт, А. Татищев тарафынан үткәрелә. 1882 Йылда И. А. Клейбер метеорҙар тураһында беренсе рус монографияһын баҫтырып сығара[8].

Өйрәнеү ысулдары

1893 йылда америка астрономы Х.Элкин фотоһүрәттәрҙә метеорҙарҙың мөйөш тиҙлеген билдәләү өсөн әйләнеүсе затвор (обтюратор) ҡуллана. 1904 йылда С. Н. Блажко метеорҙар спектрының тәүге фотоларын эшләй. 1930—1940 йылдарҙа метеорҙарҙы фотоға төшөрөү киң ҡолас ала, 1942—1944 йылдарҙа тәүге радиолокация күҙәтеүҙәре үткәрелә[9].

Метеорҙарҙы өйрәнеүҙең визуаль, фотографик, электрон-оптик, спектрометрик ысулдарынан тыш, радиолокация ысулы ла уңышлы ҡулланыла. Ул метеор эҙенең радиотулҡындарҙы таратыу үҙенсәлегенә нигеҙләнгән. Радиометеор зондлау һәм метеор эҙҙәренең хәрәкәтен өйрәнеү йөҙ саҡрым самаһы бейеклектә атмосфераның торошо һәм динамикаһы тураһында мөһим мәғлүмәттәр алырға мөмкинлек бирә[10].

Метеорҙарҙы тикшереүҙең төп ҡоролмалары: фотометеор патрулдәре һәм метеор радиолокация станциялары. Метеорҙарҙы тикшереү өлкәһендәге ҙур халыҡ-ара программаларҙан 1980-се йылдарҙа тормошҡа ашырылған ГЛОБМЕТ программаһы (глобаль метеор күҙәтеүҙәре системаһы) иғтибарға лайыҡ[10][11].

Тасүирлама

undefined
undefined

Метеорҙарҙы метеориттарҙан һәм метеороидтарҙан айырырға кәрәк. Метеор тип объект түгел, ә ҡаты объекттың йыһандан газ атмосфераһына юғары тиҙлектә инеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән күренеш атала.

Йыш ҡына метеорҙар метеор ағымдарына төркөмләнә, улар йылдың билдәле бер ваҡытында, күктең билдәле бер яғында барлыҡҡа килә. Бөтә метеор ағымы кометалар тарафынан Ҡояш системаһының эске өлөшөн үткәндә иреү процесында емерелеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.

Метеор ағымы

Метеор ағымы — Ер атмосфераһына метеор өйөрө ингәндә барлыҡҡа килгән метеорҙар йыйылмаһы (яҡындағы орбиталар буйлап хәрәкәт иткән һәм килеп сығыу уртаҡлығы менән бәйле метеор есемдәре). Метеор ағымы тип был ағымды тыуҙырған метеор өйөрөн дә атайҙар. Бөтә ағым метеорҙарының траекторияһы параллель тиерлек, улар метеор ағымының радиант нөктәһенән таралған кеүек күренә. Метеорҙар күп булған ағымдарҙы радианттары урынлашҡан йондоҙлоҡтар йәки иң яҡын сағыу йондоҙҙар буйынса атайҙар. Метеор ағымы яҡынса бер үк даталарҙа (йыл һайын йәки бер нисә йылдан һуң) күҙәтелә.

XIX һәм XX быуаттарҙағы визуаль күҙәтеүҙәр буйынса тҡндә бер нисә йөҙ метеор ағымы айырып күрһәтелгән. Метеорҙарҙы радиолокацион күҙәтеүҙәр шулай уҡ көндөҙгө метеор ағымын өйрәнергә мөмкинлек бирә.[12][1].

Леонидтар, Квадрантидтар һәм Персеидтар кеүек метеор ағымдары киң билдәле[13]. Хәҙерге ваҡытта күҙәтелгән ҡайһы бер ағымдар (Лиридтар һәм Персеидтар) бер нисә мең йыл элек билдәле булған. Элек актив ағымдар тыуҙырған ҡайһы бер метеор өйөрҙәре (Андромедидтар һәм Боотидтар) лланеталарҙың тәьҫир итешеүе арҡаһында Ер орбитаһынан алыҫлаша бара.

Әҙәбиәт

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Что такое метеор и метеорные потоки? youtube.com (11 август 2020). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 декабрь 2023.
  2. ↑ Редакция астрономии и космонавтики. Болид. Научно-образовательный портал «Большая российская энциклопедия» (26 ғинуар 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 декабрь 2023.
  3. ↑ Meteoritics:The Field of Science That Studies Meteors, Meteorites, and Meteoroids (ингл.). brighthub.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 декабрь 2023.
  4. ↑ Федынский В.В. Историческое развитие взглядов на метеоры. Астронет. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 декабрь 2023.
  5. ↑ Чжуан-гун // Цзо чжуань = 春秋左氏傳/莊公 (ҡыт.).
  6. ↑ Старцев П. А. Очерки истории астрономии в Китае / Под ред. проф. В. П. Щеглова. — М.: Государственное издательство физико-математической литературы, 1961. — С. 64. — 3000 экз.
  7. ↑ Федынский, 1956, с. 7
  8. ↑ Полное собрание русских летописей. — 2-е изд. — Л., 1926. — Т. 1. Лаврентьевская летопись. Вып. 1. Повесть временных лет. — Стб. 214.
  9. ↑ Белькович О.И. Метеоры. Научно-образовательный портал «Большая российская энциклопедия» (17 июнь 2022). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 декабрь 2023.
  10. ↑ 1 2 Овезгельдыев О. Г., Кащеев Б. Л., Нечитайленко В. А. Глобальная система метеорных наблюдений // Вестник Академии наук СССР. — 1986. — № 9. — С. 83—88.
  11. ↑ Актуальные проблемы радиолокационных исследований метеоров. Сидоров Владимир Васильевич.
  12. ↑ Павлова Е.И., 2019, с. 522—526
  13. ↑ Персеиды 2018. youtube.com (2018 - 08-13). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 декабрь 2023.

Һылтанмалар

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар