Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Мәскәү тарихи мәсете

Мәскәүҙәге тарихи мәсет (рус. Московская историческая мечеть) — Мәскәүҙә 1823 йылда төҙөлгән иң беренсе мәсет. Замоскворечьела татар йәмғиәтенең тарихи үҙәгендә Большая Татарская урамы, 28 адресы буйынса урынлашҡан мәсет.

Тарихы

Татар биҫтәһе мәсете тәүге тапҡыр 1712 йылғы документтарҙа телгә алына, мәсет XVIII быуатта Сит ил коллегияһы өсөн тәржемәсе кенәз Сөләмит мырҙа Сименей ихатаһында төҙөлгән. 1770-се йылдарҙа чума эпидемияһы башланғас, бина сауҙагәр Щукинға һатыла. Бер фараз буйынса, яңы хужа мәсетте емерек хәлдә булыу сәбәпле, уны һүтергә ҡуша; икенсеһе буйынса, 1812 йылда мәсет янғында янып бөтө[1][2].

Дүрт йылдан һуң мосолмандар яңы мәсет төҙөү тураһында ғариза яҙа, әммә уларҙың үтенесе кире ҡағыла. 1823 йылда ғына генерал-губернатор Дмитрий Голицин уларға рөхсәт бирә, ә төҙөлөш өсөн ерҙе сауҙагәр Назарбай Хашалов бүләк итә. Мәсеттең бер ниндәй ҙә ислам дини бинаһы билдәләре булмайынса төҙөлөүе талап ителә. Архитектура йәһәтенән ул күрше биналарһын айырылмаған бер ҡатлы таш бина булырға тейеш[1][3][4].

1881 йылда Александр II идара иткән осорҙа мәсетте ҡанун буйынса уға манара һәм көмбәҙ өҫтәргә рөхсәт бирелә. Төҙөкләндереү проектын архитектор Дмитрий Певницкий башҡарған. Һөҙөмтәлә мәсет киңәйтелә, уның һыйҙырышлығы 1500 кешегә тиклем арта. Контрфорстар менән нығытылған бина эклектик ҡиәфәт ала. Биҙәү элементтарына көнсығыш һәм классик элементтар индерелгән. 1904 йылға тиклем мәсет собор мәсете булараҡ билдәле була; Выпользов тыҡрығындағы Мәскәү йәмиғ мәсете, исеме тарихи мәсет тип үҙгәртелә[1][5].

1915 йылда мәсеткә айырым биналар өҫтәлә. Яңы биналарҙа мәҙрәсә асыла[6].

undefined
undefined

1936 йылда Тарихи мәсет имамы Ғабдулла Шәмсетдинов Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назараты идаралығы етәкселәре тарафынан заговор төҙөлгән осраҡта репрессияға эләгә; артабан уны үлтерәләр. 1939 йылда Совет хөкүмәте ҡарары менән мәсет ябыла. Бина типографияға тапшырыла, артабан, төрлө ваҡытта, унда граждандар оборонаһы штабы, военкомат һәм ДОСААФ (Армияға, Хәрби-Диңгеҙ һәм Хәрби-Диңгеҙ флотына ярҙам итеү буйынса ирекле йәмғиәт) эшләй. 1967 йылда манара емерелә[3][7].

Мәскәү мосолмандары мәсетте ҡайтарыуҙы бер нисә тапҡыр һорап ҡарай. 1991 йылдың ғинуарында ғына Мәскәү ҡала Советы (рус.)баш. ҡарары менән бина йәмәғәтселеккә тапшырыла[8]. Киләһе йылда мәсет Сәғүд Ғәрәбстаны Короллегенең Мәскәүҙәге илселеге аҡсаһына яңыртыла, ә 1993 йылда ғибәҙәт ҡылыусылар өсөн яңынан асыла. 1999 йылда ул «Тарихи мәсет» мосолман дини ойошмаһы етәкселегенә тапшырыла[6].

Хәҙерге заман

2014 йылда ислам һәм ғәрәп телен өйрәнергә теләгән, әммә шәхсән дәрестәргә йөрөй алмаған кешеләр өсөн тәғәйенләнгән электрон мәҙрәсә проекты башланы. Мәсеттә үткән дәрестәрҙең видеояҙмалары сайтта баҫыла[6].

Тарихи мәсеттә йыл һайын Ҡорбан ғәйете намаҙҙары үткәрелә. Мәсет фонды шулай уҡ хәйриә эше менән шөғөлләнә: аҙыҡ-түлек тарата, социаль приюттарға ярҙам итә, төрмәлә ултырыусыларға китаптар тарата[6].

Имамдар

  • Сәйфул-Мөлөк Әсхәпов (1826—1832);
  • Рафиҡ Бәкбулат улы Агеев (1833—1867);
  • Хәйретдин Рафиҡ улы Агеев (1867—1913);
  • Ғабдулла Хәсән улы Шәмсетдинов (1913—1936);
  • Мәхмүт Абдулхаҡ улы Вәлитов (1991—1999);
  • Хөсәйән Фәттәхетдин улы Фәхретдинов (1999—2013);
  • Рәмил Сәлих улы Садыҡов — баш имам (2013 йылдан алып);
  • Руфат Сафа улы Әхмәтйәнов (2000 йылдан алып);
  • Сәлих Хәмзин улы Сәйфетдинов[6].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Червонная С. М. Искусство и религия. Современное исламское искусство народов России. — М.: Прогресс-Традиция, 2008. — 552 с.
  2. ↑ Романюк, 2016, с. 764
  3. ↑ 1 2 Гречко М. Другая сторона Москвы. Столица в тайнах, мифах и загадках. — СПб.: Астрель, 2012. — 80 с. — ISBN 978-5-271-44506-4.
  4. ↑ Зодчие Москвы, 1998, с. 194
  5. ↑ Вострышев, 2009, с. 266
  6. ↑ 1 2 3 4 5 Историческая Мечеть. Историческая Мечеть г. Москвы. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 ноябрь 2017. Архивировано 6 февраль 2019 года.
  7. ↑ Москва многонациональная: прогулка по Татарской слободе и ее окрестностям. CopyBuf. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 октябрь 2025.
  8. ↑ Татарская мечеть в Москве. Культура.рф. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 октябрь 2025.

Әҙәбиәт

  • Романюк С. К. Переулки старой Москвы. История. Памятники архитектуры. Маршруты.. — М.: ЗАО Издательство Центрополиграф, 2016. — 831 с. — ISBN 978-5-227-06422-6.
  • Вострышев М. И., Шокорев С. Ю. Все культурные и исторические памятники. — М.: Алгоритм, 2009. — 512 с. — ISBN 978-5-699-31434-8.
  • Зодчие Москвы времени эклектики, модерна и неоклассицизма (1830-е - 1917 годы) / Крашенинников А.. — М.: КРАБиК, 1998. — 320 с. — ISBN 978-5-699-31434-8.

Һылтанмалар

Категориялар