Ньютон закондары

Ньютондың беренсе законы инерциялы иҫәпләү системаларының булыуын раҫлай. Шуға күрә ул инерция законы булараҡ та билдәле. Инерция (шулай уҡ инертлыҡ^[3]) — бер ниндәй ҙә көс тәьҫир итмәгәндә есемдең үҙенең хәрәкәт тиҙлеген дәүмәле һәм йүнәлеше буйынса үҙгәрешһеҙ һаҡлап ҡалыу үҙенсәлеге, шулай уҡ есемдең тиҙлеген үҙгәртеүгә ҡаршы тороу үҙенсәлеге. Есем хәрәкәтенең тиҙлеген үҙгәртеү өсөн ниндәйҙер көс ҡулланырға кәрәк, өҫтәүенә бер үк көстөң төрлө есемдәргә тәьҫир итеү һөҙөмтәһе төрлө була: есемдәр төрлө инерция эйә, уның дәүмәле уларҙың массаға бәйле.

Ньютондың икенсе законы — хәрәкәттең дифференциаль законы, ул матди нөктәгә көс ҡулланыу һәм был нөктәнең тиҙләнеше араһындағы бәйләнеште һүрәтләй. Ысынында, Ньютондың икенсе законы һайланған инерциаль иҫәпләү системаһында (ИСО) матди нөктәнең инертлығы сағылышының үлсәме масса тип индерә.

Материаль нөктәнең массаһы ваҡытта үҙгәнмәгән һәм уның хәрәкәтенең һәм башҡа есемдәр менән үҙ-ара тәьҫир итешеүенең ниндәй ҙә булһа үҙенсәлектәренә бәйһеҙ булған дәүмәле тип һанала</ref>^[5][6][7].

Хәҙерге формулировка

Инерциаль системала даими массалы матди нөктә алған тиҙләтеү иҫәпләнә, ул уға ҡарата ҡулланылған бөтә көстәргә туранан-тура пропорциональ һәм киреһенсә уның массаһына пропорциональ.

Законды түбәндәге формула ярҙамында яҙырға мөмкин:

${\displaystyle {\vec {a}}={\frac {\vec {F}}{m}},}$

бында ${\displaystyle {\vec {a}}}$ — материаль нөктәнең тиҙләнеше ;
${\displaystyle {\vec {F}}}$ — материаль нөктәгә тәьҫир итеүсе көстәр;
${\displaystyle m}$ — материаль нөктәнең массаһы.

Ньютондың икенсе законын импульс ярҙамында түбәндәгесә яҙыла:

Инерциаль иҫәпләү системаһында материаль нөктә импульсының үҙгәреү тиҙлеге уға ҡарата ҡулланылған бөтә тышҡы көстәрҙең тигеҙ тәьҫир итеүенә тигеҙ. ${\displaystyle {\frac {d{\vec {p}}}{dt}}={\vec {F}},}$

бында ${\displaystyle {\vec {p}}=m{\vec {v}}}$ — нөктә импульсы, ${\displaystyle {\vec {v}}}$ — уның тиҙлеге, а ${\displaystyle t}$ — ваҡыт.

Был закон ике матди нөктәнең үҙ-ара нисек тәьҫир итеүен һүрәтләй. Әйтәйек, ике матди нөктәләрҙән торған ябыҡ система бар, унда беренсе нөктә икенсеһенә ниндәйҙер көс менән тәьҫир итә ала ${\displaystyle {\vec {F}}_{1\to 2}}$, ә икенсе нөктә беренсеһенә ${\displaystyle {\vec {F}}_{2\to 1}}$ көс менән тәьҫир итә. Ньютондың өсөнсө законына ярашлы: хәрәкәт көсө ${\displaystyle {\vec {F}}_{1\to 2}}$ модуле буйынса тигеҙ һәм ҡаршылыҡ көсө йүнәлеше буйынса ҡапма-ҡаршы ${\displaystyle {\vec {F}}_{2\to 1}}$.

Ньютондың өсөнсө законы, Ньютон динамикаһының башҡа закондары кеүек үк, ҡаралған системаның бөтә есемдәренең тиҙлеге үҙ-ара тәьҫир итешеүҙәрҙең таралыу тиҙлеге (яҡтылыҡ тиҙлеге) менән сағыштырғанда бик аҙ булған осраҡта ғына дөрөҫ һөҙөмтә бирә.^[8].

Хәҙерге формулировка

Материаль нөктәләр бер-береһе менән бер үк тәбиғәтле, уларҙы тоташтырыусы тура һыҙыҡ буйлап йүнәлтелгән, модуле буйынса тиң һәм йүнәлеше буйынса ҡапма-ҡаршы булған көстәр менән тәьҫир итә: ${\displaystyle {\vec {F}}_{2\to 1}=-{\vec {F}}_{1\to 2}.}$

Көс һәр ваҡыт есемдәрҙең үҙ-ара тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Үҙ-ара тәьҫир итеүсе есемдәрһеҙ үҙ аллы барлыҡҡа килгән көстәрҙең булыуы мөмкин түгел[^[9].