Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырғаМәғлүмәт
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Оло Ҡалпаҡ ҡаяһы

Оло Ҡалпаҡ (рус. Большой Колпак) — Башҡортостандың Иглин районы Охлебинин ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта, Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан ҡая[1]. Төбәк әһәмиәтендәге геологик (геоморфологик) тәбиғәт ҡомартҡыһы; һаҡланған биләмәнең майҙаны — 6,3 га[2].

Атамаһы һәм урынлашыуы

Оло Ҡалпаҡ һәм Кесе Ҡалпаҡ бергә Охлебинин ҡаялары, йәки Ҡалпаҡтар тип атала. Рус география йәмғиәте баҫмаһында Оло Ҡалпаҡ атамаһы ҡая түбәһендәге таш киҫәгенең ҡалпаҡҡа йәки бүреккә оҡшауы менән аңлатыла[3].

Охлебинин ауылы тирәһендә шулай уҡ Охлебинин гипс мәмерйәһе һәм Охлебинин археология комплексы урынлашҡан[4].

Геологик төҙөлөшө

Текә ҡаяның бейеклеге яҡынса 120 м тәшкил итә. Ул аҫҡы пермдең көңгөр ярусына ҡараған гипс, ангидрит, доломит һәм еңелсә балсыҡлы эзбизташтан тора[1].

Оло Ҡалпаҡ Рязань-Охлебинин валына ҡарай. Бында ирән свитаһының карбонат-сульфат тоҡомдары киҫелеше асыла. Ҡаяның рәүешенә карст процестары йоғонто яһай: ярыҡтар һәм карст каналдары үҫешкән, йылға һыуына терәлгән урында шишмәләр сыға[5].

Үҫемлектәр донъяһы

Ҡая тирәһендә йүкә һәм имән үҫкән киң япраҡлы урмандар ҡаурый ҡылғанлы ҡоро болондар менән сиратлаша. Урмандарҙа реликт үҫемлек — өсҡалаҡ күк көпшә осрай; Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына ингән үҫемлектәр бар[6].

Өйрәнелеүе һәм һаҡланыуы

Урындағы тау тоҡомдарын А. Н. Заварицкий өйрәнгән. Ул 1924 йылда «Гипс и ангидрит села Охлебинина» хеҙмәтен баҫтырып сығарған[5].

Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1965 йылдың 17 авгусындағы «Об охране памятников природы Башкирской АССР» исемле 465-се ҡарары менән ҡая тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. 2024 йылдың 23 авгусына ҡарата айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре реестрында ул төбәк әһәмиәтендәге геологик (геоморфологик) тәбиғәт ҡомартҡыһы булараҡ күрһәтелгән. Реестрҙағы урыны — Иглин урмансылығының Пушкин участка урмансылығындағы 134-се кварталдың 7-се бүлеме[2].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 Нигматуллин А. Ф. Большой Колпак, скала. Башкирская энциклопедия (10 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 сентябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Реестр особо охраняемых природных территорий регионального значения Республики Башкортостан (на 23.08.2024). Туристический путеводитель Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 сентябрь 2026.
  3. ↑ Охлебининские скалы-колпаки. Русское географическое общество (25 ноябрь 2016). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 сентябрь 2026.
  4. ↑ Охлебинино. Башкирская энциклопедия (30 апрель 2022). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 сентябрь 2026.
  5. ↑ 1 2 Гареев Э. З. Геологические памятники природы Республики Башкортостан. — Уфа: Тау, 2004. — С. 75. — 296 с. — ISBN 5-93578-028-3.
  6. ↑ Ниғмәтуллин А. Ф. Оло Ҡалпаҡ, ҡая (башҡ.). Башҡорт энциклопедияһы (10 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 сентябрь 2026.

Категориялар