Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Рус география йәмғиәте

Рус география йәмғиәте (рус. Русское географическое общество; ҡыҫҡ. РГЙ) — Рәсәй география йәмғиәте ойошмаһы (йәмәғәт ойошмаһы), 1845 йылдың 6 (18) авгусында нигеҙләнгән. Париж (1821), Берлин (1828) һәм Лондон (1830) йәмғиәттәре менән бер рәттән донъялағы иң боронғо географик йәмғиәттәрҙең береһе. Ул элеккесә Санкт-Петербургта үҙенең үҙәк ойошмаһын, Президиум һәм ғалимдар советын һаҡлай. 1908 йылда Рәсәй географик йәмғиәте өсөн П. П. Семёнов-Тян-Шанский инициативаһы менән төҙөлгән Гривцов тыҡрығындағы (Демидов тыҡрығы) йорт һаман да уникаль китапхана һәм бай архивты һыйҙыра.

География һәм уға яҡын фәндәр (геология, биология, тарих, археология, этнография) өлкәһендәге белгестәрҙе, шулай уҡ сәйәхәтселәрҙе, экологтарҙы, йәмәғәт эшмәкәрҙәрен һ.б. берләштерә. Төп идеяһы: «Тыуған ерҙе һәм унда йәшәүсе халыҡты өйрәнеүгә Рәсәйҙең иң яҡшы көстәрен йәлеп итеү»[2].

РГЙ ағзаларының беренсе дөйөм йыйылышы 1845 йылдың 19 октябрендә Петербург Фәндәр академияһының ҙур конференц-залында үтә[3].

Тарихы

Рәсәй география йәмғиәте 1845 йылдың 18 авгусында (иҫке стиль буйынса 6 августа) Санкт-Петербургта ойошторолған. Шул көндә император Николай I ойоштороусылар тәҡдим иткән Йәмғиәттең беренсе ваҡытлы уставын раҫлаған. РГЙ-ны ойоштороусылар араһында диңгеҙ сәйәхәтселәре һәм рус флоты адмиралдары Фёдор Литке, Иван Крузенштерн, Фердинанд Врангель; Император Санкт-Петербург фәндәр академияһы ағзалары (хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы) тәбиғәтте өйрәнеүсе Карл Бэр, астроном Василий Струве; генерал-квартирмейстер Фёдор Берг; сенатор Михаил Муравьев; тел белгесе Владимир Даль; кенәз Владимир Одоевский һ.б. — бөтәһе 17 кеше булған (улар Йәмғиәттең ағза-ойоштороусылары тигән маҡтаулы исемдәр ала)[2].

Йәмғиәт өсөн Хәрби-диңгеҙ флоты һәм рус армияһының Генераль штабы менән бәйләнеш тотоу мөһим булған. Уның ағзалары араһында күп кенә диңгеҙ офицерҙары: П. Ф. Анжу, В. С. Завойко, Л. А. Загоскин, П. Ю. Лисянский, Ф. Ф. Матюшкин, Г. И. Невельской, К. Н. Посьет, Е. В. Путятин һ.б. булған. Йәмғиәт ағзаһы булып маринист-рәссам И. К. Айвазовский ҙа торған. 1851 йылда ике тәүге төбәк бүлеге асылған — Тифлиста (хәҙерге Тбилиси) Кавказ бүлеге һәм Иркутскиҙа Себер бүлеге, артабан Ырымбур, Төньяҡ-Көнбайыш Вильнала (хәҙерге Вильнюс), Көньяҡ-Көнбайыш Киевта, Омскиҙа, Амур буйы Хабаровскиҙа, Ташкентта Төркөстанда ойошторолған[4].

Рус география йәмғиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың дүртәүһе хеҙмәт йәки фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары буйынса Көньяҡ Урал һәм хәҙерге Башҡортостан территорияһы менән тығыҙ бәйләнгән: В. Перовский, В. Даль, П. Чихачев, Г. Гельмерсен. 1833 йылдан Ырымбур крайы менән хәрби генерал-губернатор Василий Алексеевич Перовский идара иткән. Ул Петербургтан ебәрелгән юғары белемле чиновниктар командаһын йыйған. «Махсус йөкләмәләр» үтәргә һәләтле йәш кешеләр төрлө фәндәрҙә тикшеренеү һәләтенә эйә булған. Ырымбур губернаһының Өфөлә урынлашҡан граждан губернаторы Яков Ханыков Император Рус география йәмғиәтенең секретарҙарының береһе булған[5].

1950-се йылдарҙан Йәмғиәт вәкилдәре СССР Фәндәр академияһы тарафынан ойошторолған Совет географтарының милли комитеты (хәҙер — Рәсәй географтарының милли комитеты) эшендә ҡатнаша, ул СССР Фәндәр академияһының География институты ҡарамағында эшләй. 1956 йылдан РГЙ Халыҡ-ара география союзына инә[3].

РГЙ-ның ағзалары 18 йәше тулы булған, төрлө һөнәрҙәр менән шөғөлләнеүсе, география һәм Рәсәй табиғәте, экспедициялар, сәйәхәт һәм яңы асыштар менән ҡыҙыҡһыныусы 23 700-ҙән ашыу кешенән тора. РГЙ-нең региональ бүлектәре Рәсәй Федерацияһының 85 субъектында эшләй. Иң ҙуры — Башҡортостан Республикаһында, уның составында 65 урындағы бүлексә эшләй[2].

Рәйестәре

Йәмғиәт ҙур абруй менән файҙаланыла, быға император ғаиләһенең ярҙамы ла булышлыҡ итә. 1850 йылда уҡ ул Император статусын ала, беренсе рәйесе — Бөйөк кенәз Константин Николаевич (1892 йылда вафат булғанға тиклем), уны Николай I-ҙең ейәне, туғанының улы алмаштыра[3].

Ул ваҡытта рәйес вазифаһы вәкиллекле генә була. Ысынбарлыҡта Йәмғиәт менән төрлө өлкәләрҙәге ҙур ғалимдар, белгестәр идара итә. Литке Фёдор Петровичтан һуң уның етәкселәре итеп һайланалар: сәйәхәтсе, статистик һәм география фәне теоретигы П. П. Семёнов (1906 йылдан һуң — Семёнов-Тян-Шанский) 1873 йылда, океанология классигы Ю. М. Шокальский (1914), генетик Н. И. Вавилов (1931), зоолог Л. С. Берг (1940), паразитолог Е. Н. Павловский (1952), гляциолог С. В. Калесник (1964), поляр тикшеренеүсеһе А. Ф. Трёшников (1977), иҡтисади география буйынса белгес С. Б. Лавров (1992), геоморфолог Ю. П. Селиверстов (2000), адмирал А. А. Комарицын (2002). 2009 йылдан РГЙ президенты вазифаһын С. К. Шойгу биләй[3].

Рәсми атамалары

Үҙ эшмәкәрлеге осоронда Йәмғиәт бер нисә тапҡыр исемен үҙгәртә:

  • 1845—1850 йылдарҙа — Рус география йәмғиәте (РГЙ)
  • 1850—1917 йылдарҙа — Император Рус география йәмғиәте (ИРГЙ)
  • 1917—1925 йылдарҙа — Рус география йәмғиәте (РГЙ)
  • 1925—1939 йылдарҙа — Дәүләт география йәмғиәте (ДГЙ)
  • 1940—1992 йылдарҙа — СССР География йәмғиәте йәки Бөтә Союз география йәмғиәте (БСГЙ)
  • 1992—1995 йылдарҙа — Рус география йәмғиәте (РГЙ)
  • 1995 — х. в. — Бөтә Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы «Рус география йәмғиәте» (БРЙО РГЙ)

Башҡортостанда Рус география йәмғиәте бүлеге

1953 йылда Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советына СССР География йәмғиәтенән Йәмғиәттең Башҡортостан филиалын ойоштороуҙа ярҙам итеү үтенесе менән хат килә. Инициативаны география йәмәғәтселеге хуплай, ә республика хөкүмәте үҙенең ҡарары менән 11 кешенән торған инициатив төркөм төҙөй — ғалимдар, тәбиғәт фәндәре өлкәһендәге белгестәр, юғары уҡыу йорттары һәм мәктәп уҡытыусылары. Улар араһында География йәмғиәтендә торған ветеран-географтар була: Александр Куприянович Носков, Александр Александрович Цветаев, Дмитрий Герасимович Ожиганов, Марк Константинович Бандман, Иван Прокофьевич Кадильников, Михаил Дмитриевич Маслов, Константин Степанович Никифорук, Хәлил Йән улы Тахаев һәм башҡалар. Улар институттарҙа һәм мәктәптәрҙә Бөтә Союз география йәмғиәте (ГЙ СССР) ағзаһы булырға теләүселәрҙе йәлеп итеү буйынса ҙур эш алып бара. 1954 йылда Өфөлә генә Йәмғиәткә инеүгә 95 ғариза йыйыла[5].

1954 йылдың 30 ноябрендә СССР География йәмғиәте Президиумы Йәмғиәттең Башҡортостан филиалын ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул итә.

Филиалдың тәүге ике тиҫтә йыллыҡ эшмәкәрлегендә Йәмғиәттең 11 Бөтә Урал кәңәшмәһе үткәрелә, 20-нән ашыу фәнни хеҙмәттәр йыйынтығы, тәбиғәт ҡомартҡылары тураһында ике китап, республика буйынса өс юл күрһәткесе баҫылып сыға, «СССР География йәмғиәтенең Башҡортостан филиалы яҙмалары», географик карталар, атластар, уҡыу әсбаптары нәшер ителә[5].

Башҡортостанда Рус география йәмғиәте бүлеге рәйестәре:

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ РГО в цифрах. Официальный сайт ВОО «Русское географическое общество» // rgo.ru. Дата обращения: 12 августа 2023.
  2. ↑ 1 2 3 Шамуков Р.. Русское географическое общество. Досье, ТАСС (24 апрель 2017).
  3. ↑ 1 2 3 4 ., .. 10 июнь 2025 тикшерелгән.
  4. ↑ Котляков В. М.. Русское географическое общество (8 август 2023). 10 июнь 2025 тикшерелгән.
  5. ↑ 1 2 3 Из истории Регионального отделения Русского географического общества в Республике Башкортостан. 10 июнь 2025 тикшерелгән.

Һылтанмалар

Категориялар