Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырғаМәғлүмәт
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Байымов Роберт Нурмөхәмәт улы

РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Байымов фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Роберт Нурмөхәмәт улы Байымов (рус. Роберт Нурмухаметович Баимов; 1937 йылдың 10 ғинуары, Ҡырмыҫҡалы районы, Башҡорт АССР-ы — 2010 йылдың 30 апреле, Өфө) — совет һәм рәсәй әҙәбиәт белгесе, яҙыусы, филология фәндәре докторы, профессор (1984), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986) һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2005), Салауат Юлаев исемендәге Башҡортостан Республикаһы Дәүләт премияһы лауреаты (1997), 1973 йылдан Яҙыусылар союзы ағзаһы[1].

Биографияһы

1937 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Үтәгән ауылында тыуған. Бишауыл-Уңғар урта мәктәбендә уҡығандан һуң, Иҫке Ҡыйышҡы һәм Биштәкә ете йыллыҡ мәктәптәрендә физика һәм математика уҡытҡан, һуңынан хәрби хеҙмәткә саҡырылған[2].

Демобилизациянан һуң Башҡорт дәүләт университетының (БДУ) филология факультетына уҡырға ингән. Студент йылдарында университеттың комсомол комитеты секретары булған. 1964 йылда БДУ-ны отличие менән тамамлаған һәм башҡорт әҙәбиәте һәм фольклоры кафедраһына ассистент итеп ҡалдырылған[3].

1965—1968 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының совет әҙәбиәте тарихы кафедраһында маҡсатлы аспирантурала уҡыған. Кандидатлыҡ диссертацияһын «Башҡорт әҙәбиәтендә 20—30-сы йылдарҙа тарихсылыҡ принцибының үҫеше» темаһына яҡлаған. 1982 йылда МДУ-ла «Башҡорт прозаһының эпик формалары системаһында роман жанры» докторлыҡ диссертацияһын яҡлаған[4].

1968 йылдан БДУ-ла уҡытҡан, 1982 йылда башҡорт әҙәбиәте һәм фольклоры кафедраһына етәкселек иткән. 1984 йылда уға профессор ғилми дәрәжәһе бирелгән, 1991 йылда Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайланған[1]. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының «Ядкяр» ғилми журналының баш мөхәррире булған, һуңыраҡ ул «Проблемы востоковедения» тип үҙгәртелгән[5].

2010 йылдың 30 апрелендә Өфөлә вафат булған[6].

Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге

Байымовтың тәүге әҙәби-тәнҡит публикациялары республика матбуғатында 1960 йылда барлыҡҡа килгән[6]. Уның тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре — башҡорт прозаһының тарихы һәм теорияһы, башҡорт әҙәбиәтендә реализмдың һәм тарихсылыҡ принцибының барлыҡҡа килеүе, роман жанрының типологияһы һәм эволюцияһы, ә ғүмеренең һуңғы йылдарында — төрки әҙәбиәттәрҙең ғәрәп, фарсы һәм һинд әҙәби традициялары менән бәйләнештәре[4].

«Өлгөргәнлеккә аҙым» монографияһында (1975) Байымов 1920—1930-сы йылдарҙағы башҡорт прозаһында реалистик принциптарҙың формалашыуын тикшергән. «Эҙләнеүҙәргә сик юҡ» (1980), «Башҡорт тарихи-революцион романы» (1980), «Жанр яҙмышы» (1984) һәм «Проблемы башкирского романа» (1985) китаптары башҡорт повесы һәм романының үҫешенә арналған. «Великие лики и литературные памятники Востока» монографияһында (2005) әҙәбиәт-ара бәйләнештәр һәм ғәрәп, фарсы, һинд һәм төрки әҙәбиәт ҡомартҡылары ҡаралған[4].

Байымов 500-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 40-ҡа яҡын китап һәм монография баҫтырған. Уның етәкселегендә 30-ҙан ашыу фән докторы һәм кандидаты әҙерләнгән[5].

Ул күп томлы «Башкирская энциклопедия» һәм «История башкирской литературы» баҫмаларының авторҙарының береһе һәм фәнни-редакция советы ағзаһы, «История башкирской литературы»ның алтынсы томының яуаплы мөхәррире булған. Уның етәкселегендә «Башкирская литература XX века» (2003) вуз дәреслеге әҙерләнгән; Байымов шулай уҡ мәктәптәр һәм вуздар өсөн дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары яҙған[2].

Әҙәби ижады

Нәфис прозаһында Байымов әхлаҡ проблематикаһына, һуғыш темаһына һәм Башҡортостан тарихына мөрәжәғәт иткән. Уның әҫәрҙәре араһында — «Сарсау» («Жажда», 1980) һәм «Бикле хазина» («Сокрытый клад», 1982) хикәйәләр йыйынтыҡтары, «Ҡайтырбыҙ һалдат булып» («Вернёмся солдатами», 1986) повесы, «Яуап бирер көн» («Расплата», 1989) романы һәм «Төштәр ҡабатланмай» (2007) китабы[1].

«Сыбар шоңҡар» («Полёт сокола», 1997) тарихи-документаль романы XX быуат башындағы башҡорт милли хәрәкәтенә һәм Әхмәт-Зәки Вәлидигә арналған. 1997 йылда был роман өсөн яҙыусы Салауат Юлаев исемендәге Башҡортостан Республикаһы Дәүләт премияһын алған. Рус теленә тәржемәһе 2002 йылда «Кречет мятежный» исеме менән баҫылған[1].

Байымовтың һуңғы тарихи романы «Каруан килә Бағдадтан» («Караван идёт из Багдада») 2012 йылда вафатынан һуң сыҡҡан. Уның нигеҙендә — 922 йылда Бағдад хәлифәһенең илселегенең Волга буйы болғарҙарына сәфәре һәм илселек ҡатнашыусыһы Ибн Фадландың шаһитлыҡтары[4].

Төп хеҙмәттәре

Байымовтың төп фәнни хеҙмәттәренең библиографияһын әҙәбиәт белгесе З. Я. Шарипова килтерә[5]:

  • Өлгөргәнлеккә аҙым (Өфө, 1975);
  • «Поискам нет конца: роман и повесть в современной башкирской прозе» (Мәскәү, 1980);
  • Башҡорт тарихи-революцион романы (Өфө, 1980);
  • Жанр яҙмышы (Өфө, 1984);
  • Башҡорт әҙәбиәте тарихы (Өфө, 1985);
  • Инештәр һәм сығанаҡтар (Өфө, 1993);
  • «Литература Востока» (Өфө, 2001);
  • «Великие лики и литературные памятники Востока» (Өфө, 2005);
  • «Гармония многообразия» (Өфө, 2007).

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары

  • СССР-ҙың юғары белем отличнигы» билдәһе[2].
  • Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986)[1].
  • Салауат Юлаев исемендәге Башҡортостан Республикаһы Дәүләт премияһы (1997) — «Сыбар шоңҡар» («Полёт сокола») романы өсөн[1].
  • Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2005) — фәнни эшмәкәрлектәге ҡаҙаныштары өсөн[7].

Хәтер

2022 йылдың 10 ғинуарында Әхмәт-Зәки Вәлиди исемендәге Башҡортостан Республикаһы Милли китапханаһында Байымовтың тыуыуының 85 йыллығына арналған түңәрәк өҫтәл үткәрелгән. Ҡатнашыусылар уның фәнни һәм әҙәби мираҫын, шулай уҡ хәҙерге көнсығыш фәне проблемаларын тикшергән[8].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Хусаинов Г. Б. Баимов Роберт Нурмухаметович. Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан». ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (10 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Баимов Роберт. Культурный мир Башкортостана. Министерство культуры Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  3. ↑ Баимов Роберт Нурмухаметович. Литературная карта Республики Башкортостан. Национальная библиотека имени Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 Кунафин Г. С. (2017). «Идейно-тематические особенности и новизна научно-литературного творчества Р. Н. Баимова (к 80-летию со дня рождения)». Проблемы востоковедения: 44—48. Проверено 2026-09-13.
  5. ↑ 1 2 3 Шарипова З. Я. (2011). «Сағыу яҙмыш артылыштары (Р. Н. Байымовтың тыуыуына 75 йыл) = Вехи светлой судьбы». Проблемы востоковедения: 68—71. Проверено 2026-09-13.
  6. ↑ 1 2 Скончался Роберт Баимов. Башинформ (30 апрель 2010). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  7. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 14 ноября 2005 года № 1312 «О награждении государственными наградами Российской Федерации». Официальный интернет-портал правовой информации (14 ноябрь 2005). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  8. ↑ В Уфе прошел круглый стол, посвященный 85-летию со дня рождения Роберта Баимова. Баш.Ньюс. АО ТРК «Башкортостан» (11 ғинуар 2022). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.

Әҙәбиәт

  • Хусаинов Г. Б. Баимов Роберт Нурмухаметович. Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан». ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия».

Һылтанмалар

Категориялар