Стәрлетамаҡ шихандары

Стәрлетамаҡ шихандары — яҡынса 300 миллион йыл элек Палеоурал океаны төбөндә барлыҡҡа килгән боронғо барьер рифының ҡалдыҡтары. Улар диңгеҙ организмдарының ултырма ҡалдыҡтарынан — мәрйендәр, брахиоподтар, болоттар, бриозоидтар һәм ылымыҡтарҙан барлыҡҡа килгән эзбизташтарҙан тора. Масштабы буйынса был риф комплексы Австралиялағы хәҙерге Оло Барьерлы рифынан ҡала икенсе урында тора. Миллион йылдар дауамында диңгеҙ сигенә, тектоник процестар риф ҡоролоштарын ер өҫтөнә сығара. Эрозия һөҙөмтәһендә тигеҙ ерҙәрҙә асыҡ күренгән айырымланған конус формаһындағы өйөмдәр барлыҡҡа килә. Хәҙерге ваҡытта шихандар «асыҡ һауалағы геология музейы» тип иҫәпләнә — уларҙың битләүҙәрендә күп һанлы палеонтологик табыштар табыла.

Айырым урыны һәм эзбизташ нигеҙе үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы өсөн үҙенсәлекле шарттар тыуҙырған. Тау битләүҙәрендә Башҡортостан флораһының дүрттән бер өлөшөнә тиклем, шул иҫәптән һирәк осрай торған төрҙәре осрай. Айырымланған урыны һәм эзбизташ нигеҙе үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы өсөн үҙенсәлекле шарттар тыуҙырған. Тау битләүҙәрендә Башҡортостан флораһының дүрттән бер өлөшөнә тиклем осрай, шул иҫәптән биберштейн тюльпаны, айыу сиңерткәһе кеүек һирәк осрай торған төрҙәр һәм башҡалар. 40-тан ашыу үҫемлек һәм хайуан төрө төбәк һәм федераль Ҡыҙыл китаптарға индерелгән^[2].

Күп кенә башҡорт риүәйәттәре шихандар менән бәйле, тауҙарҙың килеп сығышын, уларҙың атамаларын аңлата.

Әсә йөрәге тураһында риүәйәт

Стәрлетамаҡ далаларында бер ноғай шаһы йәшәгән, уның Гөлсирә исемле ҡыҙы булған. Ҡыҙ ярлы егет Ишбулдыға ғашиҡ була, әммә шаһ уны ябай кешегә кейәүгә бирергә теләмәй. Ул егеттән мөмкин булмағанды талап итә — ҡалым урынына әсәһенең йөрәген килтер ти. Ишбулды, өмөтһөҙлөккә бирелеп, әсәһенә быны һөйләне. Әсә уйлап та тормай, үҙенең йөрәген алып, улына бирә. Һарайға китеп барышлай егет абына, әсә йөрәге ергә тәгәрәп төшә. Әсә йөрәге һүҙҙәрен әйтте: «Рәнйенеңме, улым?» тип һорай һәм ташҡа әйләнеп, Йөрәктауға әйләнә. Ишбулды өмөтһөҙлөккә бирелеп ергә ауа, уныың кәүҙәһе Ҡуштауға әйләнә. Яуыз шаһтың һарайы, хакимдың үҙе менән бер рәттән, өсөнсө тауға — Шәкетауға әүерелә.

Ағиҙел менән Ашаҡ тураһында риүәйәт

Тағы бер риүәйәттә һыбайлы Ашаҡ һылыу Урал ҡыҙы Ағиҙелгә үлеп ғашиҡ булғаны тураһында һөйләнә. Әммә ғорур ҡыҙ уның мул бүләктәрен кире ҡаға һәм ҡаса. Ашаҡк ҡыуып етә, хатта уның артынан ыласын ебәрә, әммә уны тота алмай. Артабан атаһы Урал ҡыҙы Ағиҙелде көс ҡулланыуҙан ҡотҡарыу өсөн ағып торған йылғаға әйләндерә. Өмөтһөҙлөккә бирелеп, Ашаҡ йөрәген йыртып сығарып, ҡыҙ аяҡтарына ырғыта. Шул урында Йөрәктау тауы ҡалҡып сыға, уның эргәһендә ыласынға оҡшып үрелеп Ҡуштау тауы үҫеп сыға, ә Шәкетау тауы Ашаҡтың исемен һаҡлап ҡалған. Ағиҙел мәңгелеккә йылғаға әйләнә, артабан Камаға, Волгағә табан үгерә.

Торатау тураһында риүәйәт

Торатауҙы бик күп риүәйәттәр менән бәйләйҙәр. Уның атамаһы «ҡәлғә-тау» тип тә аңлатма бирәләр. Борондан ул изге тау, Күк Тәңреһе илаһына ҡорбан салыу һәм доға ҡылыу урыны тип һанала. Башҡорттар Торатау төпкөлөндә әруахтар йәшәй, унда хазина йәшерелгән тип һанай. Башҡа риүәйәттәрҙә тауҙы көндәштәр йылғаға әйләндерелгән гүзәл Ағиҙел менән бәйләйҙәр. Шуға ла Торатау йылғаны һәм уның ярҙарында йәшәгән халыҡты ҡурсалаусы һаҡсы итеп ҡабул ителә. Шулай уҡ ҡайһы бер риүәйәттәр Торатауҙы башҡорт батырҙарының походтарына, шулай уҡ тау тәбиғи ҡәлғә булып хеҙмәт иткән халыҡтарҙың алыштарына бәйләй.

Халыҡ ижадын һаҡлау

Стәрлетамаҡ шихандары тураһында риүәйәттәр элек-электән быуындан-быуынға телдән тапшырыла килә. XIX—XX быуаттарҙа этнографтар һәм яҙыусылар аҡһаҡалдарҙың хикәйәләрен теркәй башлай, был риүәйәттәрҙе яҙма формала һаҡларға мөмкинлек бирә. Бөгөн улар башҡорт фольклоры йыйынтыҡтарында баҫылып сыға һәм халыҡтың мәҙәни хәтерендә йәшәүен дауам итә, мәктәп программаларына, туристик экскурсияларға, этнографик фестивалдәр программаһына инә.

Шулай итеп, Стәрлетамаҡ шихандарының һәр тауы геологик ҡомартҡы ғына түгел, башҡорт халҡының тере мифологияһының бер өлөшө булып тора, унда тау, йылға символдарында мөхәббәт, тоғролоҡ, ғәҙеллек тигән мәңгелек темалар сағыла^[4][5].

2019 йылда, Шәкетауҙа эзбизташ сығарыу наҡыҫланғас, «Башҡортостан сода компанияһы» (БСК) Ҡуштауҙы үҙләштереүгә лицензия ала. Был үҙенсәлекле тәбиғи һәм мәҙәни урындың юҡ ителеүенән хәүефләнгән халыҡтың һәм экологтарҙың ҡаршылығын тыуҙырҙы.

Ҡаршылыҡ акциялары 2020 йылдың авгусында башланды, геологик эҙләнеүҙе булдырмау өсөн активистар тау битләүҙәрендә палатка лагеры төҙөнө. 15 августа именлек көстәре менән лагерь емерелде һәм таратылды, тиҫтәләгән кеше ҡулға алынды, был тағы ла ҙурыраҡ ризаһыҙлыҡ тыуҙырҙы.

16-17 авгусҡа Ҡуштау итәгенә шиханды һаҡлап ҡалыу яҡлы меңәрләгән кеше йыйылды. Йәмәғәтселек ҡаршылығы баҫымы аҫтында Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров Ҡуштауға килеп, активистар менән бергә осрашып һөләшергә вәғәҙә бирҙе. Артабан тау айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе статусын алды. Ҡуштау тирәһендәге ҡаршылыҡ акциялары хәҙерге Рәсәйҙә иң ҙур экологик хәрәкәттәрҙең береһенә әйләнде. 2020 йылғы ваҡиғалар шихандарҙың геология һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы булараҡ ҡына түгел, ә гражданлыҡ активлығы һәм теләктәшлек символы булараҡ та әһәмиәтен күрһәтте^[6].

• 1965 — Торатау республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.
• 1985 — Йөрәктау тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын ала.
• 2020 — Күп халыҡ ҡаршылыҡ акцияларынан һуң Ҡуштау айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе тип иғлан ителә^[6].

Стәрлетамаҡ шихандары ЮНЕСКО-ның Глобаль геопарктар селтәренә ингән «Торатау» геопаркына индерелгән. Уларҙы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереү ҡарала.

Шихандарға Өфөнән Р240 шоссеһы аша Стәрлетамаҡҡа (яҡынса 130 км, 2 сәғәт), артабан урындағы автомобиль юлдары буйлап барырға мөмкин. Башҡорт риүәйәттәре һәм йолалары менән таныштырыуҙы үҙ эсенә алған поход һуҡмаҡтары, экскурсиялар, этнотуризм популяр. Шихандар тәбиғәт ҡомартҡыларына ғына түгел, ә Башҡортостандың символдарына әүерелгән, улар төбәктең гербтарында, флагтарында, мәҙәни практикаларында сағыла^[1].