Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырғаМәғлүмәт
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Айытматов Сыңғыҙ Түрәҡол улы

Сыңғыҙ Түрәҡол улы Айытматов (рус. Чингиз Торекулович Айтматов; ҡырғ. Чыңгыз Төрөкул уулу Айтматов; 1928 йылдың 12 декабре, Шекер[d] — 2008 йылдың 10 июне, Нюрнберг[d], Бавария) — ҡырғыҙ һәм рус телдәрендә ижад иткән яҙыусы, дипломат[1][2].

Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978)[3], Ҡырғыҙстан Республикаһы Геройы (1997), Ҡырғыҙ ССР-ының халыҡ яҙыусыһы (1968), Ҡырғыҙ ССР-ы Фәндәр академияһы академигы (1974), Ленин премияһы (1963) һәм өс тапҡыр СССР Дәүләт премияһы (1968, 1977, 1983) лауреаты.

Айытматовтың әҫәрҙәре донъяның күп телдәренә тәржемә ителгән.

Биографияһы

Сығышы һәм белеме

1928 йылдың 12 декабрендә Ҡырғыҙ АССР-ының Талас кантоны Шәкәр ауылында тыуған. Был ауыл хәҙер Ҡырғыҙстандың Талас өлкәһенә инә. Атаһы Түрәҡол Айытматов (1903—1938) башта крәҫтиән активисы, һуңынан совет һәм партия хеҙмәткәре, Ҡырғыҙ ССР-ының күренекле дәүләт эшмәкәре була. 1937 йылда ҡулға алына, 1938 йылда атып үлтерелә. Әсәһе Нәғимә Хәмзә ҡыҙы Абдулвәлиева (1904—1971), милләте буйынса татар, армияла сәйәси хеҙмәткәр, һуңынан йәмәғәт эшмәкәре була. Сыңғыҙ, уның ҡустыһы һәм һеңлеләре Шәкәрҙә үҫә: атаһы ҡулға алыныр алдынан ғаиләһен ауылға ҡайтырға өгөтләй[4].

Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ун дүрт йәшлек Сыңғыҙ ауыл советы секретары булып эшләй. Шулай уҡ уҡытыусы, финанс агенты, комбайнсы һәм тракторсы ярҙамсыһы була.

Һигеҙ класты тамамлағандан һуң, Джамбул зоотехникумына уҡырға инә һәм уны отличие менән тамамлай. Был уҡыу йорто һуңынан Ҡолан агротехник колледжы тип атала. 1948 йылда Фрунзе ҡалаһындағы Ҡырғыҙ ауыл хужалығы институтына уҡырға инә, уны 1953 йылда тамамлай.

Әҙәби эшмәкәрлеге

1952 йылда рус телендә яҙылған «Газетчик Дзюйо» хикәйәһе менән матбуғатта тәүге тапҡыр сығыш яһай[5]. Хикәйә «Комсомолец Киргизии» гәзитенең 1952 йылдың 6 апрелендәге һанында баҫыла[6][7][8]. Артабан ҡырғыҙ һәм рус телдәрендә хикәйәләр баҫтыра[9]. Институтты тамамлағандан һуң өс йыл ветеринар булып эшләй, бер үк ваҡытта әҫәрҙәр яҙыуын һәм баҫтырыуын дауам итә.

1956 йылда Мәскәүҙәге Юғары әҙәби курстарға уҡырға инә һәм уларҙы 1958 йылда тамамлай. «Йөҙгә-йөҙ» («Лицом к лицу») повесы ҡырғыҙ телендә 1957 йылдың июнендә «Ала-Тоо» журналында, киләһе йылда авторҙың русса тәржемәһендә «Октябрь» журналында баҫыла[10]. 1958 йылда яҙыусыға донъя кимәлендә танылыу килтергән «Йәмилә» («Джамиля») повесы донъя күрә; уны француз теленә Луи Арагон тәржемә итә[3]. 1959—1965 йылдарҙа «Литературный Киргизстан» журналының баш мөхәррире була, бер үк ваҡытта «Правда» гәзитенең Ҡырғыҙ ССР-ындағы үҙ хәбәрсеһе булып эшләй[11]. 1959 йылдан КПСС ағзаһы.

«Йәмилә»нән һуң «Дөйә күҙе» («Верблюжий глаз», 1960), «Беренсе уҡытыусы» («Первый учитель», 1962), «Әсә яланы» («Материнское поле», 1963) повестары һәм «Тауҙар һәм далалар повестары» («Повести гор и степей», 1963) йыйынтығы баҫыла. Был йыйынтыҡ өсөн яҙыусы Ленин премияһына лайыҡ була. Әҫәрҙәре ҡырғыҙ телендә һәм русса тәржемәлә нәшер ителә. 1965 йылда Андрей Кончаловский «Беренсе уҡытыусы» повесын экранлаштыра. Лариса Шепитько «Дөйә күҙе» повесы буйынса «Зной» фильмын төшөрә; Кемел ролен Болот Шамшиев башҡара.

«Хуш, Һарыгөл!» («Прощай, Гульсары!», 1966) повесы өсөн Айытматов СССР Дәүләт премияһын ала. Быға тиклем ике телдә, башлыса ҡырғыҙса ижад итһә, артабан күбеһенсә рус телендә яҙа[12][13][14][15]. «Аҡ пароход» («Белый пароход», 1970) повесы рус телендә баҫыла; уның буйынса төшөрөлгән фильм Берлин һәм Венеция халыҡ-ара кинофестивалдәрендә күрһәтелә. Ҡаҙаҡ драматургы Ҡалтай Мөхәмәтйәнов менән берлектә яҙылған «Фудзиямаға күтәрелеү» («Восхождение на Фудзияму», 1973) пьесаһы Ҡаҙағстан театрҙарында ҡуйыла[16]. «Иртәләгән торналар» («Ранние журавли», 1975) повесы өсөн Токтогул исемендәге премияға лайыҡ була.

1973 йылдың 31 авгусында совет яҙыусылары төркөмөнөң Александр Солженицын һәм Андрей Сахаров тураһында хатына ҡул ҡуя. 1977 йылда «Диңгеҙ ситенән йүгереүсе ала эт» («Пегий пёс, бегущий краем моря») повесы баҫыла; ул һуңынан немец һәм рус кинематографистары тарафынан экранлаштырыла. 1978 йылда Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.

1980 йылда «Быуаттан да оҙонораҡ көн…» («И дольше века длится день», икенсе исеме — «Буранлы станция») романы донъя күрә. Был роман өсөн 1983 йылда өсөнсө тапҡыр СССР Дәүләт премияһын ала[17]. 1986 йылда «Язалау урыны» («Плаха») романы баҫыла.

Германия Федератив Республикаһына сәфәре ваҡытында Фридрих Хитцер менән таныша. Хитцер һуңынан уның әҫәрҙәрен немец теленә тәржемә итә һәм әҙәби эштәре менән шөғөлләнә. Уларҙың хеҙмәттәшлеге тәржемәсе 2007 йылдың ғинуарында вафат булғанға тиклем дауам итә. Айытматовтың бер нисә әҫәре немец телендә Швейцарияның Unionsverlag нәшриәтендә сыға.

Айытматов һәм профессор Абдылдажан Акматалиев. Париж, 1999 йылдың 26 марты

2012 йылда яҙыусының эш бүлмәһендә «Ер һәм флейта» («Земля и флейта») исемле роман ҡулъяҙмаһы табылыуы тураһында хәбәр ителә. Әҫәрҙә 1940-сы йылдарҙа Ҙур Суй каналын төҙөүҙә ҡатнашҡан һәм Суй Буддаһының ҙур һәйкәлен тапҡан кеше тураһында һүҙ бара. Яҙыусының ҡыҙы Ширин был әҫәрҙә төҙөлөш менән бер рәттән геройҙың мөхәббәте, хис-тойғолары һәм кисерештәре һүрәтләнеүен белдерә. Ҡулъяҙманы яҙып бөтөрөү ваҡыты аныҡ күрһәтелмәй. 2012 йылғы хәбәрҙә уны электрон форматҡа күсереп, рус һәм инглиз телдәрендә баҫтырыу ниәте тураһында әйтелә[18][19][20].

Совет осоронан һуң «Сыңғыҙхандың аҡ болото» («Белое облако Чингисхана»), «Кассандра тамғаһы» («Тавро Кассандры», 1994), «Әкиәттәр» («Сказки», 1997), «Ҡырғыҙстандағы бала саҡ» («Детство в Киргизии», 1998) баҫыла. «Тауҙар ишелгәндә» («Мәңгелек кәләш»; «Когда падают горы», «Вечная невеста») романы 2006 йылда сыға. Уның немецса тәржемәһе 2007 йылда «Ҡар барыҫы» («Снежный барс») исеме менән нәшер ителә. Был роман Айытматовтың ғүмеренең һуңғы йылдарында яҙылған әҫәрҙәренең береһе була.

Дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге

1990 йылдан СССР-ҙың Люксембургтағы илселеген, ә 1992 йылдан Рәсәй илселеген етәкләй. 1994 йылдан Ҡырғыҙстандың Бенилюкс илдәрендә — Бельгияла, Люксембургта һәм Нидерландта — һәм Францияла илсеһе, шулай уҡ НАТО һәм ЮНЕСКО янындағы вәкиле булып эшләй[21].

2006 йылда Рәсәйҙә гуманитар мәсьәләләр буйынса ярҙамсыһы Фарход Устаджалилов менән берлектә «Сикһеҙ диалог» («Диалог без границ») халыҡ-ара хәйриә фондын ойоштора[22]. Ғүмеренең аҙағына тиклем уның президенты була. Фондтың эшмәкәрлеге элекке СССР илдәрендә рус телен үҫтереү һәм яҡлау программаларына йүнәлтелә.

1966—1989 йылдарҙа Ҡырғыҙ ССР-ынан СССР Юғары Советының 7—11-се саҡырылыштары Милләттәр Советы депутаты була[23][24][25][26][27]. 9-сы саҡырылышҡа Ҡырғыҙ ССР-ының 330-сы Фрунзе — Беренсе май һайлау округынан һайлана, Милләттәр Советының сит ил эштәре буйынса комиссияһы ағзаһы була[25]. 1989—1991 йылдарҙа СССР халыҡ депутаты.

СССР Президент советы, Ҡырғыҙстан Компартияһы Үҙәк Комитеты ағзаһы, СССР Яҙыусылар союзы һәм Кинематографистар союзы секретариаттары ағзаһы, Ҡырғыҙ ССР-ы Кинематографистар союзы идараһы рәйесе була. Азия һәм Африка илдәре менән теләктәшлек совет комитеты етәкселәренең береһе, халыҡ-ара «Ысыҡкүл форумы» интеллектуаль хәрәкәте инициаторы була. 1988—1990 йылдарҙа «Иностранная литература» журналының баш мөхәррире вазифаһын башҡара. 2008 йылда Ҡаҙағстандың «БТА Банк» директорҙар советы ағзаһы итеп һайлана[28].

Вафаты

Шәкәр диабеты менән ауырый[29]. 2008 йылдың 10 июнендә, 80-се йәшендә, Германияның Нюрнберг ҡалаһында дауаланған дауаханала вафат була. Ҡырғыҙстанда уны ерләү көнө матәм көнө тип иғлан ителә[30].

2008 йылдың 14 июнендә Бишкәк янындағы «Ата-Бейит» тарихи-мемориаль комплексында ерләнә[31].

Ғаиләһе

Атаһы яғынан олатаһы Айытмат Кимбильдиев һөнәрсе һәм тегенсе була[32]. Әсәһе яғынан олатаһы Хәмзә Абдулвәлиев Ҡазан яғында тыуған бай сауҙагәр була[32].

Атаһы Түрәҡол Айытматов 1926 йылда Мәскәүҙә Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең коммунистик университетын тамамлай. Әсәһе Нәғимә Хәмзә ҡыҙы Абдулвәлиева (7 декабрь 1904 йыл — 10 август 1971 йыл) — йәмәғәт эшмәкәре. Улар 1926 йылдың 3 сентябрендә өйләнешә. 1935—1937 йылдарҙа Мәскәүҙә йәшәйҙәр[33].

Ҡустыһы Илгиз Айытматов (8 февраль 1931 йыл — 27 август 2024 йыл) — техник фәндәр докторы, профессор, Ҡырғыҙстан Республикаһы Милли фәндәр академияһы академигы[34]. СССР һәм Ҡырғыҙ ССР-ының фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премиялары лауреаты. Бер нисә, шул иҫәптән халыҡ-ара, фәнни-техник академия ағзаһы була. 340-тан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 11 монография авторы, 16 уйлап табыу һәм бер ҙур фәнни асыш яһай[35][36]. 1970—1989 йылдарҙа Ҡырғыҙстан Фәндәр академияһының Тау тоҡомдары физикаһы һәм механикаһы институты директоры, 2005 йылдан ошо институт дирекцияһы кәңәшсеһе була. 1990—1993 йылдарҙа Ҡырғыҙстан Милли фәндәр академияһы президенты вазифаһын башҡара[37].

Һеңлеһе Люция Айытматова (1934—1995)[37] мәктәпте отличие менән тамамлай, Фрунзе политехник институтының энергетика факультетында уҡый[37]. Ҡырғыҙ ҡатын-ҡыҙҙары араһынан беренсе инженер-энергетик, йәмәғәт эшмәкәре була[38]. Уның Рева исемле игеҙәк ҡустыһы алты айлыҡ сағында вафат була[38][39]. Ире Кенжебай Акматов (1932—1995)[40] — биология фәндәре докторы, үҫемлектәрҙең терминологик һүҙлеге авторы[39]. Өс ул тәрбиәләйҙәр[37][38].

Һеңлеһе Роза Айытматова (Розетта; 8 март 1937 йылда тыуған)[41] — физика-математика фәндәре кандидаты, доцент, Ҡырғыҙстан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре. Ҡырғыҙ ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институтының физика-математика факультетын, һуңынан аспирантураны тамамлай[42]. Ҡырғыҙ ССР-ы Фәндәр академияһында ғилми хеҙмәткәр, И. Арабаев исемендәге педагогия университетында физика уҡытыусыһы булып эшләй. Педагогика буйынса ике йөҙҙән ашыу фәнни-методик мәҡәлә, гендер мәсьәләләре буйынса мәҡәләләр һәм китаптар авторы. Ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәтендә ҡатнаша. 1997 йылда Ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата дискриминацияның бөтә формаларын бөтөрөү тураһында конвенцияны (CEDAW) ҡырғыҙ теленә тәржемә итеп баҫтыра[37]. 1996 йылдан «Ҡатын-ҡыҙҙарға ярҙам үҙәге» ойошмаһын етәкләй[37][43].

Роза Айытматова «Тарихтың аҡ биттәре» («Белые страницы истории») китабын, шулай уҡ туғанының улы Асан Ахматов менән берлектә «Кеше хәтерҙә һаҡланған саҡта йәшәй…» («Человек жив до тех пор, пока о нём помнят…») китабын яҙа. 2016 йылда «Тарихтың аҡ биттәре» (2009) өсөн Сыңғыҙ Айытматов исемендәге халыҡ-ара премияға лайыҡ була. Китапта атаһы Түрәҡолдың тормошо һәм эшмәкәрлеге, ағаһының бала сағы тураһында һөйләнелә. Ире Эсенбек Алымкулов (2005 йылдың 16 ноябрендә вафат булған)[44] — медицина фәндәре кандидаты, доцент, Ҡырғыҙстан Республикаһының атҡаҙанған табибы[39], балалар хирургы[41]. Улдары Урмат Алымкулов — табип[41][44][38]; Биографик мәғлүмәттәрҙә уның ғаиләһе менән АҠШ-тың Филадельфия ҡалаһында йәшәүе һәм эшләүе күрһәтелә[38][44]. Ҡыҙҙары ла табип һөнәрен һайлай[42][38].

Беренсе ҡатыны Керез Шамшибаева (1930—1999) — Ҡырғыҙ ССР-ының атҡаҙанған табибы[45][46]. Улдары:

  • Санжар (1954 йылда тыуған)[47] — журналист һәм әҙәбиәтсе[48]. 2002 йылда Ҡырғыҙстандың таможня хеҙмәте вәкиле, 2004 йылда Мәскәүҙә Ҡырғыҙстан Республикаһы хөкүмәтенең махсус вәкиле була. Һуңыраҡ Мәскәүҙә йәшәй һәм эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә[49].
  • Асҡар (1959 йылда тыуған) — тарихсы-көнсығыш белгесе, Ҡырғыҙстандың элекке сит ил эштәре министры[50]. 1981 йылда Мәскәү дәүләт университетының Азия һәм Африка илдәре институтын тамамлай. Инглиз, төрөк һәм француз телдәрен белә. «Сыңғыҙ Айытматов исемендәге Ысыҡкүл форумы» йәмәғәт фондын етәкләй[49]. Биографик мәғлүмәттәрҙә Бишкәк ҡалаһында йәшәүе күрһәтелә[49].

Икенсе ҡатыны Мария Урмат ҡыҙы Айытматова 2021 йылдың 20 апрелендә вафат була[51]. ВГИК-тың сценарий факультетын тамамлай[29]. Уның тәүге никахынан Чолпон исемле ҡыҙы була; Биографик мәҡәләлә Лондонда йәшәүе әйтелә[49].

Сыңғыҙ менән Марияның улдары Эльдар инглиз телен тәрән өйрәнеүсе мәктәптә уҡый[49], Бельгия король нәфис сәнғәт академияһын тамамлай[52]. Рәссам һәм дизайнер[49]. 2004 йылдан Сыңғыҙ Айытматов халыҡ-ара фонды президенты була[29][49].

Ҡыҙҙары Ширин 1977 йылдың 28 июлендә Мәскәүҙә тыуған[53]. АҠШ-та магистратурала уҡый[29], рус, инглиз, француз һәм япон телдәрен белә[53][54]. 1987—2007 йылдарҙа АҠШ-та йәшәй[55]. Сыңғыҙ Айытматов халыҡ-ара фондының «Дебют» проектын әҙерләүҙә ҡатнаша[53]. Ҡырғыҙстан парламенты депутаты була[56]; 2012 йылдың февраленән законлылыҡ, хоҡуҡ тәртибе һәм енәйәтселеккә ҡаршы көрәш комитетында эшләй[53]. Һуңыраҡ сәйәси эшмәкәрлеген туҡтатып, эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә[49][49].

Ижадының үҙенсәлектәре

Айытматов ижадында мифологик һәм эпик мотивтар ҙур урын биләй; әҫәрҙәренә легендалар һәм ғибрәтле хикәйәләр индерелә. «Аҡ пароход» повесындағы Болан-әсә һәм «Быуаттан да оҙонораҡ көн…» романындағы Доненбай ҡошо тураһында легендалар киң билдәле. Һуңғы романда Ерҙән ситтәге цивилизация менән бәйләнеш урынлаштырыу һәм «Урман күкрәге» планетаһы тураһындағы сюжет һыҙығы ла бар. «Диңгеҙ ситенән йүгереүсе ала эт» повесы ваҡиғалары кешелек тоҡомона нигеҙ һалған Балыҡ-әсә дәүерендә бара. «Кассандра тамғаһы» фантастик романы яһалма кеше булдырыу мәсьәләһенә арналған[57].

Яҙыусы милли легендаларҙан илһам ала һәм уларҙы ысынбарлыҡты тәрәнерәк күрһәтеү өсөн ҡуллана. Үҙенең ижади йүнәлешен эпик хикәйәләүгә ҡоролған реалистик проза тип билдәләй[58].

Айытматов автомобиль йөрөтөргә, компьютерҙа эшләргә һәм сит телдә һөйләшергә өйрәнмәүен әйтә; сит илдәрҙә уның янында тәржемәсе була. Рус һәм ҡырғыҙ телдәрен туған телдәре тип һанай һәм икеһендә лә иркен фекерләүен билдәләй[58].

2008 йылда Төркиәлә Айытматовты әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына тәҡдим итеү өсөн комитет ойоштороу ниәте тураһында хәбәр ителә[59].

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары

Айытматовтың ҡәбере

СССР, Ҡырғыҙстан һәм Рәсәй дәүләт наградалары

  • Ҡырғыҙ ССР-ының Токтогул Сатылғанов исемендәге Дәүләт премияһы (1976).
  • Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978 йылдың 31 июле)[60].
  • «Хеҙмәттәге отличие өсөн» миҙалы (1958 йылдың 1 ноябре).
  • Ленин премияһы (1963) — «Тауҙар һәм далалар повестары» йыйынтығы өсөн.
  • Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1962 йылдың 4 майы; 1967 йылдың 28 октябре).
  • СССР Дәүләт премияһы (1968) — «Хуш, Һарыгөл!» повесы өсөн.
  • СССР Дәүләт премияһы (1977) — «Аҡ пароход» нәфис фильмының әҙәби нигеҙе өсөн.
  • Ике Ленин ордены (1971 йылдың 2 июле; 1978 йылдың 31 июле).
  • СССР Дәүләт премияһы (1983) — «Быуаттан да оҙонораҡ көн…» («Буранлы станция») романы өсөн.
  • Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1984 йылдың 16 ноябре).
  • Октябрь Революцияһы ордены (1988 йылдың 12 декабре).
  • Ҡырғыҙстан Республикаһы Геройы, «Аҡ Шумҡар» махсус билдәһе менән (1997 йылдың 4 феврале) — ҡырғыҙ халҡының рухи мәҙәниәтенә ҙур өлөш индергәне, ижади һәм йәмәғәт эшмәкәрлегендәге юғары гражданлыҡ позицияһы өсөн[61].
  • «Манас-1000» иҫтәлекле алтын миҙалы (1995 йылдың 15 авгусы)[62].
  • Дуҫлыҡ ордены (1998 йылдың 8 декабре, Рәсәй) — хәҙерге әҙәбиәтте үҫтереүгә һәм халыҡтар араһындағы мәҙәни бәйләнештәрҙе нығытыуға ҙур өлөш индергәне өсөн[63].
  • I дәрәжә «Манас» ордены (1999 йылдың 24 майы) — «Манас» эпосын дөйөм кешелек мәҙәниәтендә мәңгеләштереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн[64].
  • Ҡырғыҙстан Республикаһы Президентының «XX быуатта ҡырғыҙ мәҙәниәтенә һәм рухиәтенә айырыуса ҙур өлөш индергән өсөн» почётлы алтын миҙалы (2003 йылдың 7 декабре)[65].

Башҡа илдәрҙең наградалары

  • «Дустлик» («Дуҫлыҡ») ордены (1995 йылдың 30 авгусы, Үзбәкстан) — халыҡтар араһындағы дуҫлыҡты һәм һәр яҡлы хеҙмәттәшлекте нығытыуға ҙур өлөш индергәне өсөн[66].
  • «Бөйөк хеҙмәттәре өсөн» ордены (1998 йылдың 11 декабре, Үзбәкстан) — Үзбәкстан һәм Ҡырғыҙстан халыҡтарының дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен үҫтереүгә, мәҙәни һәм рухи бәйләнештәрен тәрәнәйтеүгә, Үҙәк Азия халыҡтарының күршелек мөнәсәбәттәрен нығытыуға индергән өлөшө, әҙәби эшмәкәрлегендәге хеҙмәттәре өсөн һәм 70 йәшлек юбилейы айҡанлы[67].
  • «Отан» ордены (1999 йылдың 23 ғинуары, Ҡаҙағстан) — донъя әҙәбиәтен үҫтереүгә, ҡаҙаҡ һәм ҡырғыҙ мәҙәниәттәрен яҡынайтыуға индергән өлөшө өсөн[68].
  • Венгрияның «Ҡаҙаныштар өсөн» ордены офицер тәреһе (2000).
  • «Дуҫлыҡ» ордены (2008 йылдың 25 феврале, Әзербайжан) — Әзербайжан менән Ҡырғыҙстан араһындағы бәйләнештәрҙе нығытыуҙағы хеҙмәттәре өсөн[69].
  • Йылмайыу ордены (Польша).
  • Алишер Навои исемендәге «Төрки донъя берҙәмлегенә индергән өлөш өсөн» халыҡ-ара премияһы (2022, үлгәндән һуң). Был премияның беренсе лауреаты була[70].

Башҡа маҡтаулы исемдәре һәм премиялары

  • Ҡырғыҙ ССР-ының халыҡ яҙыусыһы (1968).
  • Н. К. Крупская миҙалы (СССР Мәҙәниәт министрлығы).
  • Ҡаҙағстан Республикаһы Беренсе Президентының тыныслыҡ һәм прогресс дәүләт премияһы (1993).
  • Европа әҙәбиәте буйынса Австрия дәүләт премияһы (1993).
  • Төрки телле илдәрҙең мәҙәниәтен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн Төркиә хөкүмәтенең юғары наградаһы (2007).
  • Токио Көнсығыш фәлсәфәһе институтының «Ерҙә тыныслыҡ һәм именлек хаҡына мәҙәниәтте һәм сәнғәтте үҫтереүгә индергән ҙур өлөш өсөн» почётлы миҙалы.
  • «Лотос» премияһы.
  • Дж. Неру исемендәге халыҡ-ара премия.
  • «Огонёк» журналы премияһы.
  • Италияның Урта диңгеҙ мәҙәни башланғыстар үҙәгенең халыҡ-ара премияһы.
  • Америка дини экуменик фондының «Выжданға саҡырыу» премияһы.
  • Ф. Рюккерт исемендәге Бавария премияһы.
  • А. Мень исемендәге премия.
  • «Руханият» премияһы.
  • В. Гюго исемендәге почётлы мәҙәниәт премияһы.

Әҙәби мираҫы

Әҫәрҙәре

Санкт-Петербургта уҡыусылар менән осрашыуҙа, 2007 йыл
Тәүге хикәйәләре
  • «Ашым» — ҡырғыҙ теленән руссаға Г. Гнездилова тәржемәһе (1953).
  • «Сыпайчи» — авторҙың русса тәржемәһе (1954).
  • «Байҙамтал йылғаһында» («На реке Байдамтал») — автор һәм В. Горячих тәржемәһе.
  • «Аҡ ямғыр» («Белый дождь») — Г. Гнездилова тәржемәһе (1954).
  • «Көндәштәр» («Соперники») — А. Дмитриева тәржемәһе (1955).
«Тауҙар һәм далалар повестары»
  • «Йөҙгә-йөҙ» («Лицом к лицу») — А. Дроздов тәржемәһе (1957).
  • «Йәмилә» («Джамиля») — А. Дмитриева тәржемәһе (1958).
  • «Дөйә күҙе» («Верблюжий глаз») — автор һәм А. Дмитриева тәржемәһе (1960).
  • «Ал яулыҡлы тирәккәйем» («Тополёк мой в красной косынке») — автор тәржемәһе (1961).
  • «Беренсе уҡытыусы» («Первый учитель», 1962).
1960—1980-се йылдарҙағы романдары, повестары һәм башҡа әҫәрҙәре
  • «Әсә яланы» («Материнское поле», 1963). Рухи яҡтан көслө Толгонай образы аша ҡырғыҙ халҡының Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы ғазаптары һәм юғалтыуҙары күрһәтелә.
  • «Улы менән осрашыу» («Свидание с сыном», 1964).
  • «Ҡыҙыл алма» («Красное яблоко», 1964).
  • «Хуш, Һарыгөл!» («Прощай, Гульсары!», 1966).
  • «Аҡ пароход» («Белый пароход», 1970).
  • «Күсмә ҡош зары» («Плач перелётной птицы», 1972).
  • «Фудзиямаға күтәрелеү» («Восхождение на Фудзияму», 1973) — Ҡ. Мөхәмәтйәнов менән берлектә яҙылған пьеса.
  • «Бәләкәй һалдат» («Солдатёнок», 1974).
  • «Иртәләгән торналар» («Ранние журавли», 1975).
  • «Диңгеҙ ситенән йүгереүсе ала эт» («Пегий пёс, бегущий краем моря», 1977).
  • «Ер һәм һыу менән бергә ижад итеп…» («В соавторстве с землёю и водою…», 1978) — очерктар, мәҡәләләр, әңгәмәләр, интервьюлар.
  • «Буранлы станция» («Буранный полустанок», 1980), шулай уҡ «Быуаттан да оҙонораҡ көн…» («И дольше века длится день») исеме менән билдәле.
  • «Язалау урыны» («Плаха», 1986).
  • «Ҡарҙағы Мәрйәм-әсә» («Богоматерь в снегах», 1988) — тамамланмаған романдан өҙөктәр.
Һуңғы осор әҫәрҙәре
  • «Рух бөйөклөгөнә мәҙхиә» («Ода величию духа», 1990) — япон фәйләсүфе Дайсаку Икэда менән берлектә.
  • «Сыңғыҙхандың аҡ болото» («Белое облако Чингисхана», 1991).
  • «Кассандра тамғаһы» («Тавро Кассандры», 1994).
  • «Бер баһаи менән осрашыу» («Встреча с одним бахаи», 1998) — Фәйзулла Намдар менән әңгәмә.
  • «Тауҙар ишелгәндә» («Мәңгелек кәләш»; «Когда падают горы», «Вечная невеста», 2006) — Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургтың «Азбука» нәшриәтендә баҫылған роман[58].
  • «Ер һәм флейта» («Земля и флейта») — 2012 йылда ҡулъяҙмаһы табылыуы тураһында хәбәр ителгән әҫәр[71]. Башҡа мәғлүмәттә «Флейта һәм ер» исеме менән уның өҙөктәре 1973—1974 йылдарҙа Болгарияның «Пламьк» һәм «Литературный фронт» журналдарында баҫылыуы, 1976 йылда болгар телендәге ике томлыҡҡа индерелеүе әйтелә[72].
  • «Упҡын өҫтөндәге һунарсы зары, йәки быуат аҙағындағы күңел серҙәре» («Плач охотника над пропастью или исповедь на исходе века»; ҡаҙ. Құз басындағы аңшының зары немесе ғасыр айрығындағы сырласу) — Мохтар Шаханов менән берлектә.
  • «Рух бөйөклөгөнә мәҙхиә. Диалогтар» («Ода величию духа. Диалоги») — Дайсаку Икэда менән берлектә яҙылған китап. Ҡырғыҙса тәржемәһе ҡырғ. Улуу рухтун одасы: Чынгыз Айтматов жана Дайсаку Икеда. Дил маектер исеме менән сыға. Китапты Бишкәк дәүләт университеты ректоры, профессор Абдылда Мусаев тәржемә итә. Баҫма Әхлаҡ, тәрбиә һәм мәҙәниәт йылына арнала; уның исем туйы 2017 йылда Бишкәк ҡалаһында үтә[73].

Кинола

Айытматов әҫәрҙәре буйынса күп нәфис фильмдар төшөрөлгән[74]. Яҙыусы үҙе лә бер нисә тапҡыр сценарист йәки сценарий авторҙарының береһе була.

  • 1961 — «Перевал»; режиссёры — Алексей Сахаров.
  • 1963 — «Зной»; режиссёры — Лариса Шепитько.
  • 1965 — «Первый учитель»; режиссёры — Андрей Кончаловский, «Киргизфильм».
  • 1967 — «Материнское поле»; режиссёры — Геннадий Базаров, «Киргизфильм».
  • 1968 — «Бег иноходца»; «Хуш, Һарыгөл!» повесы буйынса, режиссёры — Сергей Урусевский.
  • 1968 — «Джамиля»; режиссёры — Ирина Поплавская.
  • 1972 — «Я — Тянь-Шань»; режиссёры — Ирина Поплавская.
  • 1972 — «Солдатёнок»; режиссёры — Эльдор Уразбаев.
  • 1974 — «Эхо любви»; режиссёры — Болотбек Шамшиев, «Киргизфильм».
  • 1975 — «Арман»; «Улы менән осрашыу» хикәйәһе буйынса, режиссёры — Дооронбек Садырбаев.
  • 1975 — «Красное яблоко»; режиссёры — Толомуш Океев.
  • 1976 — «Белый пароход»; режиссёры — Болотбек Шамшиев, «Киргизфильм».
  • 1978 — «Красная косынка»; Төркиә, режиссёры — Атыф Йылмаз.
  • 1979 — «Ранние журавли»; режиссёры — Болотбек Шамшиев, «Киргизфильм».
  • 1988 — «Восхождение на Фудзияму»; режиссёры — Болотбек Шамшиев, «Киргизфильм».
  • 1989 — «Айланпа. Мир на кругах своих»; документаль фильм, режиссёрҙары — В. Виленский, К. Орозалиев.
  • 1989 — «Плач волчицы»; «Язалау урыны» романы буйынса, режиссёры — Дооронбек Садырбаев, «Киргизтелефильм».
  • 1990 — «Пегий пёс, бегущий краем моря»; режиссёры — Карен Геворкян, А. Довженко исемендәге киностудия.
  • 1990 — «Плач перелётной птицы»; режиссёры — Бакыт Карагулов, «Киргизфильм».
  • 1990 — «Манкурт»; режиссёры — Ходжакули Нарлиев, СССР, Төркиә һәм Ливия, «Туркменфильм». Сценарийҙы Мария Айытматова яҙа[75].
  • 1994 — «Джамиля»; режиссёры — Моника Тойбер, Ҡырғыҙстан һәм Германия[76].
  • 1995 — «Буранный полустанок»; режиссёры — Бакыт Карагулов, «Катарсис/КНТК».
  • 2002 — «Плач матери о манкурте»; режиссёры — Бакыт Карагулов, «Азия Караван», Т. Океев исемендәге «Кыргызфильм» һәм «Синема» студияһы.
  • 2004 — «Тополёк мой в красной косынке»; Төркиә.
  • 2008 — «Прощай, Гульсары!»; ҡаҙаҡ телендә, режиссёры — А. Амиркулов, «Казахфильм».
  • 2009 — «Чингиз и Бюбюсара»; лирик драма, режиссёры — Ж. Кулмамбетов[77].
  • 2009 — «Когда падают горы»; режиссёры — В. Москаленко.
  • 2010 — «За белым облаком»; «Сыңғыҙхандың аҡ болото» повесы буйынса, режиссёры — С. Тарасов.
  • 2011—2012 — «Красная косынка» («Подарок судьбы»); «Ал яулыҡлы тирәккәйем» повесы буйынса төрөк телендә төшөрөлгән 37 сериялы телесериал[52], режиссёры — Нисан Акман[78], Төркиә[79].
  • 2017 — Шри-Ланкала «Йәмилә» повесы буйынса сериал төшөрөлә[49].
  • 2020 — «Шамбала»; «Аҡ пароход» повесы буйынса, режиссёры — Артык Суюндуков, Т. Океев исемендәге «Кыргызфильм»[80].

Театрҙа

  • «Ана — Жер-ана» («Әсә яланы») тәүге тапҡыр Алматыла М. Ауэзов исемендәге академия драма театрында ҡуйыла[74].
  • 1980-се йылдар — «И дольше века длится день»; «Буранлы станция» романы буйынса, режиссёры — Вячеслав Спесивцев, Красная Преснялағы театр-студия.
  • 1980-се йылдар — «И дольше века длится день»; Мәскәүҙә Е. Вахтангов исемендәге театрҙа, режиссёры — Азербайжан Мамбетов[81][82].
  • 1982 — «Желанный голубой берег мой»; «Диңгеҙ ситенән йүгереүсе ала эт» повесы буйынса, режиссёры — Андрей Борисов, П. А. Ойунский исемендәге Саха академия драма театры.
  • 2005 — «Чингиз и Бюбюсара»; пьеса авторы — Жаныш Кулмамбетов, Б. Кыдыкеева исемендәге Ҡырғыҙ дәүләт йәш тамашасы театры.
  • «Тавро Кассандры» — В. Спесивцев исемендәге Мәскәү эксперименталь театрында ҡуйылған спектакль.
  • 2008 — «Белое облако Чингизхана»; Санкт-Петербургтағы «На Моховой» уҡыу театры студенттары спектакле.
  • 2009 — «Красное яблоко»; режиссёры — Нурлан Асанбеков, Сыңғыҙ Айытматов исемендәге Дәүләт милли рус драма театры, Бишкәк[83].
  • 2012 — «Материнское поле»; Мәскәүҙә А. С. Пушкин исемендәге театрҙың пластик спектакле, режиссёры — Сергей Землянский.
  • 2013 — «Плаха»; Геннадий Чихачёв театрының музыкаль спектакле, режиссёры — Геннадий Чихачёв[84].
  • 2014 — «Киёмат»; «Язалау урыны» романы буйынса ҡырғыҙ телендәге спектакль, «Учур» дәүләт йәштәр театры, режиссёры — Б. Абдураззаков.
  • 2015 — «Плаха»; Подольскиҙың PDK Drama драма театры, режиссёры — О. Ефремов[85].
  • 2015 — «Плаха»; Мәскәүҙә В. Э. Мейерхольд исемендәге театр-мәҙәниәт үҙәге, режиссёры — О. Ефремов.
  • 2017 — «И дольше века длится день»; Мәскәүҙә ГУЛАГ тарихы музейындағы ҡурсаҡ мистерияһы, режиссёрҙары — Антон Калипанов һәм Ольга Шайдуллина[86].
  • 2019 — «Пегий пёс, бегущий краем моря»; Рязань ҡурсаҡ театрында, режиссёры — Борис Константинов[87].
  • 2020 — «Плаха»; В. Спесивцев етәкселегендәге Мәскәү йәштәр театры, спектаклде Василий Спесивцев тергеҙә.

Башҡорт мәҙәниәтендә

Айытматовтың повестарын башҡорт теленә Нәжип Иҙелбай, Әмир Гәрәев, Мәхмүт Уразаев һәм башҡа яҙыусылар тәржемә итә. 1963 йылда Өфөлә башҡортса «Йәмилә» повесы, 1984 йылда «Аҡ пароход» повестар йыйынтығы сыға.

«Әсә яланы» һәм «Хуш, Һарыгөл!» повестары буйынса Башҡорт драма театрында Лек Вәлиев спектаклдәр ҡуя. «Ал яулыҡлы тирәккәйем» Салауат һәм Сибай драма театрҙарында Рафаэль Әйүпов, Башҡорт академия драма театрында Әхтәм Абушахманов тарафынан сәхнәләштерелә. «Аҡ пароход» буйынса Ҡурсаҡ театрында Владимир Штейн спектакль ҡуя. Башҡортостан телевидениеһы студияһында Р. Фәйзи режиссёрлығында «Беренсе уҡытыусы» буйынса телеспектакль әҙерләнә.

Башҡортса баҫмалары
  • Йәмилә: повесть. — Өфө, 1963.
  • Аҡ пароход: повестар. — Өфө, 1984.

Хәтер

Ҡолан агротехник колледжы музейындағы иҫтәлекле таҡтаташ
Сыңғыҙ Айытматовҡа арналған 2009 йылғы Ҡырғыҙстан почта маркалары
Ҡырғыҙстандың 2007 йылғы почта маркалары: Айытматов, Чокморов, Азыкбаев, Султанов, Джакыпов
  • Бишкәк ҡалаһында паркка һәм Рус драма театрына Айытматовтың исеме бирелә.
  • Бишкәк үҙәгендәге Кино йорто Сыңғыҙ Айытматов исемен йөрөтә.
  • 1989 йылда «Айытматов халыҡ-ара клубы» ассоциацияһы ойошторола. Ул 1991 йылда ике йылға бер тапҡыр тапшырыла торған премияһын булдыра[43].
  • 1993 йылда Төркиәнең Элазығ ҡалаһындағы паркка Сыңғыҙ Айытматов исеме бирелә[57].
  • 1994 йылда Бишкәк ҡалаһында Халыҡ-ара йәмәғәт Айытматов академияһы ойошторола[88].
  • 2004 йылда рәссам-дизайнер Ибраһим Бакиров яҙыусының балсыҡтан бюсын эшләй[89].
  • 2008 йылдың октябрендә Ысыҡкүлдең төньяҡ ярындағы Чолпон-Ата ҡалаһында Сыңғыҙ Айытматовҡа һәйкәл асыла[90].
  • Ҡырғыҙстан Милли банкы заказы буйынса Литва аҡса һуғыу йортонда алты коллекция көмөш тәңкәһе сығарыла: «Чингиз Айтматов», «Джамиля», «Первый учитель», «Материнское поле», «Прощай, Гульсары!» һәм «Белый пароход»[91].
  • Бишкәк, Ҡазан, Анкара, Баҡы, Астана[92], Люксембург һәм Ташкент урамдары яҙыусы исемен йөрөтә[93].
  • 2007 йылда Ҡырғыҙстанда Айытматовҡа арналған почта маркаһы сығарыла.
  • 2008 йыл Ҡырғыҙстанда Сыңғыҙ Айытматов йылы тип иғлан ителә[94].
  • 2009 йылда Бишкәк янындағы дәүләт резиденцияһы биләмәһендә Сыңғыҙ Айытматовтың йорт-музейы асыла[95].
  • 2011 йылда Бишкәк ҡалаһының Ала-Тоо майҙанында яҙыусыға һәйкәл ҡуйыла.
  • 2011 йылда Лондонда Сыңғыҙ Айытматов исемендәге халыҡ-ара премия булдырыла. Уны яҙыусы менән оҙаҡ йылдар эшләгән профессор Рәхимә Абдулвәлиева ойошторған Айытматов академияһы тапшыра. Премияны яҙыусының тыуған көнөндә тапшырыу ҡарала[96][97].
  • 2011 йылда Айытматов фонды уның тыуған көнө айҡанлы «Бала саҡ» («Детство», «Балалык») китабын рус һәм ҡырғыҙ телдәрендә баҫтыра. Китапҡа яҙыусының бала һәм үҫмер сағы тураһындағы хикәйәләре инә[52][98][99].
  • 2012 йылда Айытматов фонды Тарих музейында яҙыусының тормошона һәм ижадына арналған күргәҙмә ойоштора[52].
  • 2012 йылда яҙыусы йәшәгән Чон-Арыҡ ауылында йорт-музей ойошторола[52].
  • 2013 йылда Санкт-Петербургтағы исемһеҙ йәшел биләмәгә Сыңғыҙ Айытматов скверы исеме бирелә.
  • 2013 йылда Мәскәүҙә Сит ил әҙәбиәте китапханаһының атриумында Рәсәйҙең халыҡ рәссамы Георгий Франгулян эшләгән Айытматов бюсы асыла.
  • 2014 йылда «Аэрофлот» компанияһы Boeing 737-800 самолётына Сыңғыҙ Айытматов исемен бирә[100].
  • 2014 йылда Анкарала Сыңғыҙ Айытматовҡа һәйкәл асыла[101][102][103].
  • 2016 йылда Азамат Джаналиев ҡаҙаҡтар һәм ептәрҙән яҙыусының портретын эшләй. String art техникаһындағы эштең бейеклеге 2,5 метр, киңлеге 1,25 метр була. Ул «Улуу Кыргыз ИЗИ» («Бөйөк ҡырғыҙ эҙе») проекты сиктәрендә әҙерләнә[104].
  • 2016 йылда Бишкәк ҡалаһындағы #ONE MAGAZINE AWARDS тантанаһында Айытматовҡа үлгәндән һуң «Быуындар танылыуы» төп наградаһы бирелә[105].
  • 2017 йылда Мәскәүҙә Павловская урамы менән Подольское шоссеһы киҫешкән урындағы скверға Сыңғыҙ Айытматов исеме бирелә[106][107].
  • 2018 йылда Ташкент урамдарының береһе Сыңғыҙ Айытматов урамы тип үҙгәртелә[108].
  • 2018 йылдың 7 декабрендә, яҙыусының 90 йәшлеге алдынан, Мәскәүҙә уның исемендәге скверҙа һәйкәл асыла. Скульпторы — Азамат Абдурахманов, архитекторы — Сергей Павлов[109].
  • 2020 йылдың 30 сентябрендә Будапештта Сыңғыҙ Айытматов исемендәге сквер асыла[110].
  • 2023 йылда Ҡырғыҙстандың Талас өлкәһендәге Ҡара-Буура районы Айытматов районы тип үҙгәртелә. Шул уҡ йылдың 5 июнендә Үҙәк һайлау комиссияһы райондың һайлау комиссияһын да ошо исемгә күсереү тураһында ҡарар ҡабул итә[111].
  • 2024 йылдың 24 апрелендә Баҡыла, Азадлыг проспектында, Сыңғыҙ Айытматовҡа һәйкәл асыла. Тантанала Әзербайжан президенты Илһам Алиев һәм Ҡырғыҙстан президенты Садыр Жапаров ҡатнаша. Һәйкәл авторы — скульптор Натиг Алиев[112].
  • 2025 йылдың 27 февралендә Римдың Париоли районындағы «Вилла Грациоли» паркында Айытматовҡа һәйкәл асыла. «Айытматов түбәһе» («Вершина Айтматова») исемле аҡ Каррара мәрмәренән эшләнгән һәйкәлдең авторы — Алексей Морозов. Проектты Ҡырғыҙстандың Италиялағы илселеге тормошҡа ашыра[113][114].

Мираҫын өйрәнеү һәм танытыу

«Айытматов уҡыуҙары» («Айтматовские чтения») проекты яҙыусының ижадын БДБ илдәре һәм донъя мәҙәниәте киңлегендә өйрәнеүгә арналған. Уны Мәскәү дәүләт лингвистика университеты һәм Б. Н. Ельцин исемендәге Ҡырғыҙ-Рәсәй Славян университеты Рәсәй Фән һәм юғары белем министрлығы ярҙамында тормошҡа ашыра. Проект 2023 йылда яҙыусының 95 йәшлеге айҡанлы үткәрелгән сараларҙы дауам итә һәм 2028 йылда билдәләнәсәк 100 йыллығына әҙерлек менән бәйле[115].

Документаль фильмдар һәм телетапшырыуҙар

  • 2009 — «Гражданин Земного шара»; Сыңғыҙ Айытматов тураһында документаль фильм, режиссёры — О. Чекалина.
  • 2013 — «И моё Слово — душа моя»; режиссёры — Б. Айдаралиев, «Кыргызфильм»[116].
  • 2017 — «Саякбай. Гомер 20 века»; Саяҡбай Ҡаралаев тураһында фильм, режиссёры — Э. Абдыжапаров. Фильмда Ҡаралаевтың Айытматов менән осрашыуы һүрәтләнә; яҙыусы ролен уның улы Эльдар башҡара[117].
  • 2018 — «Мир Айтматова»; режиссёры — Б. Карагулов, «Кыргызфильм».
  • 2018 — «Кинопрорыв Чингиза Айтматова»; «Мир» телеканалы[118].
  • 2018 — «Чингиз Айтматов. „Рождённые в СССР“»; «Мир» телеканалы[119].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Айтматов / К. А. Чекалов // А — Анкетирование [Электронный ресурс]. — 2018. — С. 317. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.]; vol. 2004—2017, вып. 1). — ISBN 5-85270-329-X.
  2. ↑ [ Айтматов Чингиз] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә (3-е издание)
  3. ↑ 1 2 Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 1. А — Анкетирование. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2005. — 766 с.: ил.: карт.
  4. ↑ Мысли вслух. Роза Торекуловна Айтматова 05.09.2012. Архивировано 5 октябрь 2012 года. // АКИpress
  5. ↑ Новая литература Кыргызстана. www.literatura.kg. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 апрель 2023.
  6. ↑ Из киргизского кишлака, со стороны гор, в снежное русское царство пришла проза нового поколения. Архивировано 21 декабрь 2016 года.: Его первый опубликованный в печати рассказ «Газетчик Дзюйдо» был написан на русском языке.
  7. ↑ Мамасалы Апышев «Феномен двуязычия: Чингиз Айтматов и Мар Байджиев» (стр. 55). Архивировано 30 октябрь 2013 года.: «Киргизский литературовед Кенешбек Асаналиев […] обращает внимание на то, что первые рассказы писателя, опубликованные на страницах печати, им были написаны на русском языке. Действительно, рассказы „Газетчик Дзюо“, „Ашим“, отмечаемые в литературоведческих источниках как начало творчества писателя, были им опубликованы на русском языке в альманахе „Киргизстан“».
  8. ↑ Биография Чингиза Айтматова. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 декабрь 2016. Архивировано 20 декабрь 2016 года.
  9. ↑ Биография Чингиза Айтматова. Архивировано 4 декабрь 2016 года.: «1952 г. — начал публиковать в периодической печати рассказы на киргизском и русском языке».
  10. ↑ Рахима Абдувалиева «Чингиз Айтматов — двуязычный писатель». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 декабрь 2016. Архивировано из оригинала 20 декабрь 2016 года.
  11. ↑ «Литературный Кыргызстан» отмечает 60-летие и вспоминает Айтматова. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 декабрь 2016. Архивировано 20 декабрь 2016 года.
  12. ↑ Издана книга Ч. Айтматова «Когда падают горы» на кыргызском языке. Архивировано 23 сентябрь 2016 года.: «Чингиз Айтматов творил на двух языках, напоминает Абибилла Пазылов. Но после повести „Прощай, Гульсары“, он писал в основном на русском».
  13. ↑ Мамасалы Апышев Феномен двуязычия: Чингиз Айтматов и Мар Байджиев (стр. 57). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 декабрь 2016. Архивировано 30 октябрь 2013 года.
  14. ↑ Мамасалы Аткаевич Апышев «Феномен двуязычия: Чингиз Айтматов и Мар Байджиев». Архивировано 20 декабрь 2016 года.: «Известный кыргызский литературовед Кенешбек Асаналиев данную проблему рассматривает в контексте творчества двуязычных писателей из истории мировой литературы и анализирует причины, побудившие окончательный переход Айтматова на русский язык».
  15. ↑ Роза Отунбаева «О Чингизе Айтматове». Архивировано 20 декабрь 2016 года.: «…Айтматов писал в основном на русском языке, такова была реальность, история и конъюнктура».
  16. ↑ Гастроли театра драмы имени Лермонтова состоятся в Астане в августе.
  17. ↑ Айтматов Чингиз Торекулович. Летопись Московского университета. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 октябрь 2026.
  18. ↑ Найден неизданный роман Чингиза Айтматова, он выйдет на русском языке, NEWSru.com. 18 апрель 2017 тикшерелгән.
  19. ↑ Найден неизданный роман Чингиза Айтматова. 18 апрель 2017 тикшерелгән.
  20. ↑ Найден неизданный роман Чингиза Айтматова о любви (үзб.). www.dunyouzbeklari.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 апрель 2017. Архивировано 19 апрель 2017 года.
  21. ↑ "Kyrgyz writer, perestroika ally Aitmatov dies. Архивировано 27 октябрь 2020 года., " Reuters UK, 10 June 2008
  22. ↑ Фонд Чингиза Айтматова "Диалог без границ" реквизиты, ИНН: 7710620629, ОГРН: 1067746367908, ОКПО: 94440946 - адрес, телефон организации. www.kartoteka.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 27 апрель 2019.
  23. ↑ Список депутатов Верховного Совета СССР 7 созыва. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 июнь 2015. Архивировано из оригинала 11 июль 2007 года.
  24. ↑ Список депутатов Верховного Совета СССР 8 созыва. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 июнь 2015. Архивировано из оригинала 11 июль 2007 года.
  25. ↑ 1 2 Депутаты Верховного Совета СССР. 9 созыв. Издание Президиума Верховного Совета СССР. — М., 1974. — 550 с.
  26. ↑ Список депутатов Верховного Совета СССР X созыва. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 июнь 2015. Архивировано из оригинала 9 апрель 2009 года.
  27. ↑ Список депутатов Верховного Совета СССР 11 созыва. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 ғинуар 2015. Архивировано из оригинала 26 сентябрь 2011 года.
  28. ↑ Чингиз Айтматов. Архивная копия от 20 апрель 2017 на Wayback Machine
  29. ↑ 1 2 3 4 Administrator. Ширин Айтматова: Самое большое достояние – жизнь, проведённая рядом с отцом. aytmatov.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 апрель 2017. Архивировано 19 апрель 2017 года.
  30. ↑ Наталья Кочеткова. Умер Чингиз Айтматов. iz.ru. Известия (10 июнь 2008). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 ноябрь 2021. Архивировано 18 ноябрь 2021 года.
  31. ↑ Айтматова похоронили под звуки оружейных залпов. ria.ru. РИА Новости (14 июнь 2008). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 ноябрь 2021. Архивировано 18 ноябрь 2021 года.
  32. ↑ 1 2 Administrator. В Кыргызстане вышла в свет русская версия книги Розы Айтматовой «Белые страницы истории». aytmatov.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 апрель 2017. Архивировано 27 апрель 2017 года.
  33. ↑ Administrator. Биография. aytmatov.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 ғинуар 2018. Архивировано из оригинала 1 февраль 2018 года.
  34. ↑ АЙТМАТОВ ИЛЬГИЗ ТОРОКУЛОВИЧ. Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 октябрь 2026.
  35. ↑ K-News. Айтматов Ильгиз Торекулович  (рус.), K-News (18 октябрь 2011). 26 апрель 2017 тикшерелгән.
  36. ↑ Айтматов Ильгиз Торокулович. Паспорт специалиста. НАК ПКР (2 март 2022). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 28 август 2024.
  37. ↑ 1 2 3 4 5 6 Исторические личности: Чингиз с матерью, братом Ильгизом и сестрёнками Люцией и Розой. » FOTO.KG - Проект "КЫРГЫЗСКИЙ ФОТОАРХИВ". www.foto.kg. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 апрель 2017. Архивировано 27 апрель 2017 года.
  38. ↑ 1 2 3 4 5 6 Розетта Айтматова: О профессии, семье и просто о жизни. FEMME - лучшее интернет издание в Кыргызстане. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 апрель 2017. Архивировано из оригинала 27 апрель 2017 года.
  39. ↑ 1 2 3 Дочери земли кыргызской Кульбюбю БЕКТУРГАНОВА КНИГА ВТОРАЯ Бийиктик Бишкек — 2007 1 Кульбюбю Бектурганова УДК 396 ББК 66. 74 Б 42 Выражаю глубокую благодарность любимым детям: libed.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 27 апрель 2017. Архивировано 27 апрель 2017 года.
  40. ↑ Акматов Кенжебай. tyup.net. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 27 апрель 2017. Архивировано 27 апрель 2017 года.
  41. ↑ 1 2 3 Роза Айтматова. Воспоминания в день 80-летия  (рус.), 24.kg (8 март 2017). 26 апрель 2017 тикшерелгән.
  42. ↑ 1 2 Роза Айтматова для Selfmade &124; SELFMΔDE. selfmade.kg. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 апрель 2017. Архивировано из оригинала 27 апрель 2017 года.
  43. ↑ 1 2 Роза Айтматова – лауреат премии имени Чингиза Айтматова, Заноза. 26 апрель 2017 тикшерелгән.
  44. ↑ 1 2 3 Вечерный Бишкек. members.vb.kg. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 27 апрель 2017. Архивировано из оригинала 27 апрель 2017 года.
  45. ↑ Неожиданные факты о детях Чингиза Айтматова. limon.kg (24 апрель 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 октябрь 2020. Архивировано 7 октябрь 2020 года.
  46. ↑ И в непростые годы была подругой жизни — "Слово Кыргызстана". slovo.kg. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 март 2017. Архивировано 6 март 2017 года.
  47. ↑ И в непростые годы была подругой жизни — "Слово Кыргызстана". slovo.kg. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 апрель 2017. Архивировано 6 март 2017 года.
  48. ↑ http://fakty.ua/173678-syn-chingiza-ajtmatova-sanzhar-ajtmatov-posle-vyhoda-romana-plaha-k-otcu-priehal-anglichanin-i-skazal-chto-nauchilsya-razgovarivat-s-volkami. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 апрель 2017. Архивировано 20 апрель 2017 года.
  49. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Эльдар, сын Чингиза - Частный случай - Общественно-политическая газета «Время». www.time.kz. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 ғинуар 2018. Архивировано 26 ғинуар 2018 года.
  50. ↑ АЙТМАТОВ Аскар Чингизович &124; ЦентрАзия. ЦентрАзия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 апрель 2017. Архивировано 23 август 2018 года.
  51. ↑ Скончалась вдова Чингиза Айтматова. Sputnik Кыргызстан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 май 2021. Архивировано 19 май 2021 года.
  52. ↑ 1 2 3 4 5 Эльдар Айтматов: В нашей семье тои считались мещанством и пустой тратой времени и денег. 19 апрель 2017 тикшерелгән.
  53. ↑ 1 2 3 4 Айтматова Ширин Чингизовна, Вечерний Бишкек. 18 апрель 2017 тикшерелгән.
  54. ↑ [http://presskg.com/fabula/11/0218_8.htm "Фабула", 18.02.11 - 8-бет: •]. presskg.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 апрель 2017. Архивировано 19 апрель 2017 года.
  55. ↑ Ширин Чингизовна Айтматова. www.stanradar.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 апрель 2017. Архивировано 19 апрель 2017 года.
  56. ↑ Ширин Айтматова: Я уже давно не живу в тени отца, Заноза. 18 апрель 2017 тикшерелгән.
  57. ↑ 1 2 Биография Айтматова :: Litra.RU :: Лучшие биографии. www.litra.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 апрель 2017. Архивировано 20 апрель 2017 года.
  58. ↑ 1 2 3 Чингиз АЙТМАТОВ: он не умел водить машину и говорить по-английски &124; Респектабельная газета «КОНКУРЕНТ». www.konkurent-krsk.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 апрель 2017. Архивировано 20 апрель 2017 года.
  59. ↑ Чингиза Айтматова выдвинут на Нобелевскую премию. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 апрель 2012. Архивировано 8 февраль 2015 года.
  60. ↑ Айтматов Чингиз Торекулович. warheroes.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 ғинуар 2022. Архивировано 24 ғинуар 2022 года.
  61. ↑ Указ Президента Кыргызской Республики от 4 февраля 1997 года УП № 37 «О присвоении высшей степени отличия „Кыргыз Республикасынын Баатыры“ Айтматову Ч. Т.»
  62. ↑ Распоряжение Президента Кыргызской Республики от 15 августа 1995 года № РП-142 (О награждении медалью). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 февраль 2020. Архивировано 31 август 2021 года.
  63. ↑ Указ Президента Российской Федерации от 8 декабря 1998 года № 1547 «О награждении орденом Дружбы Айтматова Ч. Т.» Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 сентябрь 2017. Архивировано 27 сентябрь 2017 года.
  64. ↑ Указ Президента Кыргызской Республики от 24 мая 1999 года УП № 127 «О награждении орденом „Манас“ I степени Айтматова Ч. Т.»
  65. ↑ Указ Президента Кыргызской Республики от 7 декабря 2003 года № 394 "О награждении Почётной золотой медалью Президента Кыргызской Республики «За особо выдающийся вклад в кыргызскую культуру и духовность XX века»
  66. ↑ Указ Президента Республики Узбекистан от 30 август 1995 года № УП-1237 «О награждении Айтматова Чингиза Торекуловича орденом «Дустлик» Республики Узбекистан»
  67. ↑ Указ Президента Республики Узбекистан от 11 декабрь 1998 года № УП-2152 «О награждении Айтматова Чингиза Торекуловича орденом «Буюк Хизматлари Учун» Республики Узбекистан»
  68. ↑ Указ Президента Республики Казахстан О награждении орденом «Отан» Айтматова Ч. Т. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 июль 2019. Архивировано 10 апрель 2020 года.
  69. ↑ Распоряжение Президента Азербайджанской Республики от 25 февраля 2008 года № 2688 "О награждении Чингиза Айтматова орденом «Дружба». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 июнь 2019. Архивировано 20 июнь 2019 года.
  70. ↑ Состоялось вручение Международной премии имени Алишера Навои. Официальный веб-сайт Президента Республики Узбекистан (21 май 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 октябрь 2026.
  71. ↑ Найдена рукопись ранее не известного романа Чингиза Айтматова. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 сентябрь 2012. Архивировано из оригинала 17 март 2013 года.
  72. ↑ Болгары уже 40 лет назад читали неизданное произведение Айтматова (недоступная ссылка — история).
  73. ↑ Internet Innovations Foundation. Книга Чингиза Айтматова и Дайсаку Икеда «Ода величию духа. Диалоги» переведена на киргизский язык - Министерство образования и науки Кыргызской Республики (ингл.). edu.gov.kg. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 апрель 2017. Архивировано 20 апрель 2017 года.
  74. ↑ 1 2 Айтматов, Чингиз Торекулович // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2004. — Т. I. — ISBN 9965-9389-9-7.
  75. ↑ Памяти Чингиза Айтматова. www.rodon.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 8 июнь 2017. Архивировано 9 июнь 2017 года.
  76. ↑ MUSTAFA ÇETIN. www.aytmatov.org MONICA TEUBER JAMİLA FİLM (төр.). www.aytmatov.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 апрель 2017. Архивировано 22 апрель 2017 года.
  77. ↑ Залкар жазуучу Чыңгыз Айтматов менен Бүбүсара Бейшеналиеванын армандуу махабаты (ҡырғ.). www.super.kg. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 апрель 2017. Архивировано 15 декабрь 2017 года.
  78. ↑ Nisan Akman (төр.) // vikipedi. — 2017-02-26.
  79. ↑ Al Yazmalım, ayyapim. 19 апрель 2017 тикшерелгән.
  80. ↑ Дарья ПОДОЛЬСКАЯ. Кыргызский фильм «Шамбала» получил награду на Всемирном азиатском кинофестивале. 24.kg (13 ноябрь 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 май 2022. Архивировано 23 май 2022 года.
  81. ↑ И дольше века будет длиться слава. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 сентябрь 2016. Архивировано из оригинала 16 сентябрь 2016 года.
  82. ↑ Памяти великого режиссёра. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 15 сентябрь 2016. Архивировано 9 февраль 2018 года.
  83. ↑ 75 сезон &124; Государственный Национальный Русский Театр Драмы им. Чингиза Айтматова. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 декабрь 2009. Архивировано из оригинала 29 апрель 2011 года.
  84. ↑ Анастасия Рогова. Мессия в кроссовках: спектакль «Плаха» в театре Геннадия Чихачёва. Архивировано 13 май 2013 года. // Контрабанда — 13.04.2013.
  85. ↑ Плаха &124; Театр PDK Drama. pdkdrama.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 апрель 2017. Архивировано из оригинала 7 май 2017 года.
  86. ↑ В музее ГУЛАГа поставили спектакль по Айтматову. Российская газета. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 апрель 2017. Архивировано 19 апрель 2017 года.
  87. ↑ Спектакль Рязанского театра кукол получил "Золотую маску". Мөрәжәғәт итеү датаһы: 7 май 2021. Архивировано 7 май 2021 года.
  88. ↑ Академия имени Чингиза Айтматова выбрала своих представителей. news.ivest.kz. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 апрель 2017. Архивировано из оригинала 20 апрель 2017 года.
  89. ↑ Восхищающийся природой Чингиз Айтматов » Культура » Gezitter.org - Чтобы понимали… www.gezitter.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 апрель 2017. Архивировано 20 апрель 2017 года.
  90. ↑ В иссык-кульской Чолпон-Ате открыли памятник Чингизу Айтматову. Архивировано 23 август 2018 года. // ЦентрАзия
  91. ↑ Нацбанк Киргизии выпустит коллекционные монеты в память об Айтматове. РИА Новости (21 апрель 2009). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 август 2010.
  92. ↑ «Информ Вест». Улица Айтматова в Астане будет располагаться в одном из престижных районов города. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 июль 2018. Архивировано из оригинала 12 июль 2018 года.
  93. ↑ «Газета.uz». Бодомзор йули переименована в ул. Чингиза Айтматова. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 июль 2018. Архивировано 12 июль 2018 года.
  94. ↑ Чингиза Айтматова спасают врачи  (рус.). 26 апрель 2017 тикшерелгән.
  95. ↑ Дом, в котором жил Айтматов (ингл.). theopenasia.net. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 ғинуар 2018. Архивировано 31 ғинуар 2018 года.
  96. ↑ Айдар Махметов получил премию им. Айтматова. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 ноябрь 2013. Архивировано 3 ноябрь 2013 года.
  97. ↑ Назарбаев и Кончаловский стали лауреатами премии Чингиза Айтматова. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 ноябрь 2013. Архивировано 2 ноябрь 2013 года.
  98. ↑ В Кыргызстане издана книга «Детство» с воспоминаниями Чингиза Айтматова. www.caravan.kz. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 апрель 2017. Архивировано 27 апрель 2017 года.
  99. ↑ Тынаева, Нурзада. В Кыргызстане впервые издана полная версия книги «Детство» Чингиза Айтматова  (рус.), K-News (12 декабрь 2011). 26 апрель 2017 тикшерелгән.
  100. ↑ Два новых лайнера в Аэрофлоте=Коммерсант.ru (27 ғинуар 2014). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 27 ғинуар 2014. Архивировано 27 ғинуар 2014 года.
  101. ↑ В Анкаре установили бюст Чингиза Айтматова — neweurasia.net. www.neweurasia.net. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 апрель 2017.
  102. ↑ В Анкаре открыли бюст Чингиза Айтматова, Вечерний Бишкек. 21 апрель 2017 тикшерелгән.
  103. ↑ В столице Турции открыли памятник Чингизу Айтматову, NEWSru.com. 21 апрель 2017 тикшерелгән.
  104. ↑ Фото дня. Портрет Чингиза Айтматова из гвоздей и ниток (ингл.). theopenasia.net. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 апрель 2017. Архивировано 20 апрель 2017 года.
  105. ↑ Жакыпбекова, Жамиля. В Бишкеке состоялась церемония награждения #ONE MAGAZINE AWARDS  (рус.), K-News (2 декабрь 2016). 19 апрель 2017 тикшерелгән.
  106. ↑ В Москве именем Чингиза Айтматова назовут сквер — ИА REGNUM  (рус.), ИА REGNUM. 26 апрель 2017 тикшерелгән.
  107. ↑ В Москве появится сквер Чингиза Айтматова  (рус.), Interfax.ru (25 апрель 2017). 26 апрель 2017 тикшерелгән.
  108. ↑ Бодомзор йули переименована в ул. Чингиза Айтматова  (рус.), Газета.uz (12 июль 2018). 12 июль 2018 тикшерелгән.
  109. ↑ В Москве открыли памятник писателю Чингизу Айтматову. РИА Новости (20181207T1206+0300Z). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 7 декабрь 2018. Архивировано 7 декабрь 2018 года.
  110. ↑ В Будапеште появился сквер имени Айтматова. Как он выглядит — фото. Sputnik Кыргызстан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 апрель 2021. Архивировано 31 октябрь 2020 года.
  111. ↑ 05.06.2023г. № 57 Кара-Буура аймактык шайлоо комиссиясын Айтматов аймактык шайлоо комиссиясы деп кайра атоо жѳнүндѳ. Кыргыз Республикасынын Борбордук шайлоо комиссиясы (5 июнь 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 октябрь 2026.
  112. ↑ Ильхам Алиев и Президент Садыр Жапаров приняли участие в церемонии открытия памятника Чингизу Айтматову в Баку. Официальный сайт президента Азербайджанской Республики (24 апрель 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 октябрь 2026.
  113. ↑ В Риме открыли памятник Чингизу Айтматову, Вечерний Бишкек (1 март 2025). 12 октябрь 2026 тикшерелгән.
  114. ↑ Рим шаарында залкар жазуучу Чыңгыз Айтматовдун эстелиги орнотулду. Кабар (28 февраль 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 октябрь 2026.
  115. ↑ Айтматовские чтения. aitmatov2028.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 октябрь 2026.
  116. ↑ Чингиз АЙТМАТОВ. kg.akipress.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 апрель 2017. Архивировано 25 апрель 2017 года.
  117. ↑ Летом зрителям представят фильм о манасчи Саякбае Каралаеве. Информационное Агентство Кабар. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 апрель 2017. Архивировано 20 апрель 2017 года.
  118. ↑ «Кинопрорыв Чингиза Айтматова». Телепередача. mirtv.ru. Мир (12 декабрь 2018). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 ноябрь 2021. Архивировано 18 ноябрь 2021 года.
  119. ↑ «Чингиз Айтматов. Рождённые в СССР». Телепередача. mirtv.ru. Мир (30 декабрь 2018). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 ғинуар 2022. Архивировано 4 ғинуар 2022 года.

Әҙәбиәт

Һылтанмалар

Категориялар