Талғар (ҡала)
Талғар (ҡаҙ. Талғар) — район әһәмиәтендәге ҡала, Ҡаҙағстандың Алматы өлкәһендәге Талғар районының административ үҙәге.
Ул Алатау иле такының төньяҡ битләүҙәрендә, Алматынан 25 км көнсығышта урынлашҡан.
Талғар районы — Алматы өлкәһендәге иң матур райондарҙың береһе. Уның майҙаны 3700 км². Ул Дәүләт Алатау иле милли паркының (Алатау иле тауы массивы сиктәрендә) ҙур өлөшөн биләй һәм Ҡапсағай һыу һаҡлағысының яр буйына сығышы бар.
Географик мәғлүмәт
Талғар районының административ үҙәге Алатау иле тауының көньяҡ-көнсығыш тармаҡтарында, тауҙар араһындағы Илe уйпатлығында, диңгеҙ кимәленән яҡынса 1 000 метр бейеклектә урынлашҡан. Талғар билдәле ҡалалар — Гагры һәм Владивосток менән бер үк параллелдә урынлашҡан. Ҡала аша Талғар менән Алматы тоташтырған, 25 км оҙонлоғондағы республика әһәмиәтендәге автомобиль магистрале үтә. Ауылдың башҡа ҡалалар менән бәйләнеше Алматы аша автомобиль, тимер юл һәм һауа транспорты менән башҡарыла. Көньяҡ-көнбайышҡа табан 55 км алыҫлыҡта Урта быуат ҡаласығы — Яҡшылык урынлашҡан. Кадастр коды — 057. Район составына 11 ауыл округы һәм үҙе Талғар ҡалаһы инә. Барлығы 61 тораҡ пунктта 194 701 кеше йәшәй, улар яҡынса 47 төрлө милләт һәм халыҡ вәкилдәрен тәшкил итә.
4 973 метр бейеклегендәге Талғар түбәһе Ҡапсағай һыу һаҡлағысынан да яҡшы күренә. Аҡтау, Богатырь түбәләре, Урта, Һул һәм Уң Талғар тарлауыҡтары туристарҙы һәм альпинистарҙы Ҡаҙағстандан ғына түгел, башҡа илдәрҙән дә йәлеп итә.
Талғар районының тәбиғәт байлығы — Алатау иле дәүләт милли тәбиғәт паркы. Бында 1 000-дән ашыу үҫемлек төрө үҫә. Ҡурсаулыҡ биләмәһенең хайуандар донъяһы иҫ киткес бай һәм күп төрлөлөккә эйә. Ғалимдарҙың мәғлүмәттәре буйынса, ҡурсаулыҡ биләмәһендә һөтимәрҙәрҙең 38 төрө, ҡоштарҙың 200 төрө һәм бөжәктәрҙең 900 төрө йәшәй. 22 хайуан һәм 28 үҫемлек төрө Ҡаҙағстандың Ҡыҙыл Китабына индерелгән.
Талғар йылғаһы Талғар боҙлоғонан башланып Һул Талғар һәм Уң Талғар йылғалары ҡушылыуынан барлыҡҡа килә. Талғар йылғаһы Ҡапсағай һыу һаҡлағысына ҡоя.
Йылға өҫтөндә төҙөлгән быуа Талғар ҡалаһын ҙур ташҡындарҙан өс тапҡыр һаҡлап ҡалға.
Климаты
Ҡалала климат ҡырҡа континенталь: йәй эҫе, ҡыш һалҡын, температура йыл миҙгелдәре араһында ғына түгел, тәүлек эсендә лә ҙур үҙгәрештәр кисерә. Талғарда ҡояшлы көндәр күп: йылына 1596 сәғәткә тиклем. Шулай уҡ 151 көнгә тиклем һалҡындар булмай. Һауа температураһының үҙгәреүе төрлө бейеклектәрҙә айырылып тора: диңгеҙ кимәленән 1400 метрҙан ашыу күтәрелгәндә, уртаса йыллыҡ температура һәр 100 метрға 0,66°-ҡа түбәнәйә.
Туризм
Һәр йыл Талғарға яҡынса 500 сит ил туристы (Бөйөк Британия, АҠШ һәм Словения) килә, улар күбеһенсә Аҡ-Булаҡ тау саңғыһы курортында туҡтайҙар.
Тарихы
1928 йылда Талғар районы ойошторола, уның административ үҙәге итеп Талғар ауылы билдәләнә. 1918 йылда Софийская станицаһы Мураево ауылы тип үҙгәртелә, ә бер йылдан һуң уға Талғар исеме бирелә.
1959 йылдың 22 декабренән Талғар район әһәмиәтендәге ҡала була, 1965 йылдың ғинуарынан 1998 йылға тиклем өлкә әһәмиәтендәге ҡала була. 1969 йылға тиклем Илe районының үҙәге булып торға, ә 1969 йылдың майынан Талғар районы үҙәге тип билдәләнә.
1937 йылда Талғарҙа өлкә шәвҡәт туташтары мәктәбе асыла.
1954 йылда ул Талғар медицина училищеһы итеп үҙгәртелә, хәҙерге ваҡытта — Талғар медицина колледжы.
- ↑ Жители Талгара выбрали нового акима. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 июнь 2022. Архивировано 24 июнь 2022 года.
- ↑ Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов, районных центров и поселков на 1 октября 2022 года. Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 декабрь 2022.