Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Тирмәкәй (әкиәт)

Тирмәкәй (рус. Теремок) — көнсығыш славян (башлыса рус) халыҡ кумулятив әкиәтенең башҡорт телендәге атамаһы һәм балалар әҙәбиәтендәге варианты. Сюжет хайуандар тураһындағы сылбырлы әкиәттәргә ҡарай. Башҡортса исем күсмә төрки тораҡ — тирмә һүҙенә кесерәйтеү-иркәләү -кәй ялғауы ҡушылып яһалған.

Классификацияһы һәм жанр үҙенсәлектәре

«Тирмәкәй» / «Теремок» (рус.)баш. — кумулятив (сылбырлы) әкиәт. Көнсығыш славян сюжет күрһәткесендә һәм Аарне—Томпсон системаһында ул AT / СУС 283 B* («Терем мухи») тип билдәләнә: буш һыйыныу урынына (терем, көршәк, бейәләй йәки аттың баш һөйәге) бер-бер артлы йәнлектәр керә, һуңғыһы — айыу — урынды емерә йәки баҫып бөтәрә. Сюжеттың көнсығыш славян репертуарында теркәлгән күләме һәм төп исемдәре: урыҫ варианты — 25, украин — 10, белорус — 3; классик атамаһы — «Терем мухи»; төрҙәре — себен төҙөгән терем, көршәк, ат баш һөйәге, ҡулғап («Рукавичка»)[1].

Халыҡ-ара ATU 130 («The Animals in Night Quarters», мәҫәлән, «Бремен музыканттары») — башҡа сюжет: ҡартайған йорт хайуандары урманда өй таба һәм юлбаҫарҙарҙы ҡыуа. ATU 130 сюжеты «Теремок» теремок әкиәтенән айырыла.

Кумулятив композиция:

  • персонаждар бер-бер артлы тирмәгә (теремға) килә;
  • һәр яңы килеүселә диалог тулыһынса ҡабатлана һәм оҙая;
  • көсөргәнешлек йәнлектәрҙең дәүмәле үҫеүе менән арта;
  • сылбыр ҡапыл өҙөлә (айыу емерә йәки баҫа)[2].

Сюжеты

Халыҡ варианты

Яланда (йәки урман ситендә) буш һыйыныу урыны тора: терем, көршәк йәки аттың баш һөйәге. Беренсе булып бәләкәй йәнлек (йыш ҡына себен, сысҡан) килә, эсендә берәү ҙә юҡлығын белгәс, шунда ҡала. Артабан бер-бер артлы башҡа хайуандар килә (блоха, серекәй, әрмәнде, ҡуян, төлкө, бүре һ.б. — исемлек варианттарҙа төрлө). Һәр береһе: «Терем-теремок, кем йәшәй?» тип һорай; эстәгеләр үҙҙәрен ҡушамат менән һанай, яңы килеүсене ҡабул итә.

Һуңғы булып айыу килә. Ул эскә һыймай, өҫкә ултыра йәки баҫа — һыйыныу урыны емерелә, йәнлектәр ҡаса йәки һәләк була. Халыҡ инвариантында айыуҙың ғәйеп таныуы һәм яңы өй төҙөүе юҡ[1][2].

Балалар һәм сәхнә варианты

Башҡортса балалар тексында персонаждар йыш былай килә:

undefined
  • Сысҡан (Сысҡан-сыйылдаҡ);
  • Әрмәнде (Әрмәнде-баҡылдаҡ);
  • Ҡуян (оҙон ҡолаҡ);
  • Төлкө (төлкө-бикә);
  • Бүре (һоро бүре);
  • Айыу.

Диалог ҡабатлана: «Тирмәкәй-тирмә! Был тирмәлә кем йәшәй?» — «Мин — … Ә һин кем?»

Төп персонаждар

Халыҡ варианттарында һәр йәнлек рифмалы ҡушамат менән бирелә; төп мәғәнәһе — ҡабатлау һәм тел уйыны, психологик «характер» түгел[2].

Башҡортса балалар тексында йыш осраған ҡушаматтар:

  • Сысҡан-сыйылдаҡ — тәүге хужа;
  • Әрмәнде-баҡылдаҡ;
  • Ҡуян — оҙон ҡолаҡ;
  • Төлкө-бикә;
  • Һоро бүре;
  • Айыу — сылбырҙы өҙөүсе иң ҙур персонаж.

Башҡортостандағы тәржемә һәм баҫмалары

Башҡортса сәхнә тексының нигеҙе — С. Я. Маршактың әҙәби пьесаһы («Теремок»); унда йәнлектәргә һөнәр бүлеү (сысҡан он тарта, тәлмәрйен бәлеш бешереү һ.б.) фольклорҙан түгел, ошо автор эшкәртеүенән килә. Башҡортса исем һәм сәхнә традицияһы балалар яҙыусыһы А. Ш. Йәғәфәрова менән бәйле. 1973 йылда ул С. Я. Маршак әҫәрен «Тирмәкәй» тип сәхнәләштергән. А. Ш. Йәғәфәрова фекеренсә, ике телле “Теремок — Тирмәкәй” атамаһы ошо тәржемәнән таралған. «Тирмәкәй» пьесаһы тәүҙә «Бөҙрәкәй» йыйынтығына ингән; Сибайҙағы «Сулпан» балалар театры (режиссёры Әлмира Ҡыуатова) әҫәрҙе ҡуйған һәм Әбйәлил районы буйлап гастролгә сыҡҡан[3]. 2005 йылда Өфөлә «Китап» нәшриәтендә уның «Тирмәкәй. Пьесалар һәм әкиәттәр» йыйынтығы сыҡҡан[4].

2016 йылда шул уҡ нәшриәттә рус халыҡ әкиәтенең Светлана Атнағолова тәржемәһе, рәссам Артур Вәсилов иллюстрациялары менән айырым китап булып сыҡҡан[5].

Балалар баҡсаларында һәм башланғыс мәктәптә ҡабатланған диалогтар башҡорт телен өйрәтеү өсөн ҡулланыла. Айырым дәрес эшкәртеүҙәрендә йәнлектәргә һөнәрҙәр бүлеү осрай; был — фольклор нормаһы түгел, методик адаптация.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Бараг Л. Г. и др. Примечания // Народные русские сказки А. Н. Афанасьева. Т. 1. Фундаментальная электронная библиотека (1984). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Троицкая Т. С. Сказка «Теремок»: логика инварианта и пределы варьирования. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 август 2026.
  3. ↑ Айһылыу Йәғәфәрова: «Беҙҙең көрәш — ижад майҙанында». Ағиҙел (25 апрель 2020). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 август 2026.
  4. ↑ Йәғәфәрова А. Тирмәкәй. Пьесалар һәм әкиәттәр. kitaptar.bashkort.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 август 2026.
  5. ↑ Балаларға — «Тирмәкәй». Башҡортостандың мәҙәни донъяһы (12 февраль 2016). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 август 2026.

Әҙәбиәт

  • Народные русские сказки А. Н. Афанасьева: в 3 т. / изд. подгот. Л. Г. Бараг, Н. В. Новиков. — М.: Наука, 1984. — Т. 1.
  • Сравнительный указатель сюжетов. Восточнославянская сказка / сост. Л. Г. Бараг, И. П. Березовский, К. П. Кабашников, Н. В. Новиков. — Л.: Наука, 1979. — № 283 B*.
  • Йәғәфәрова А. Тирмәкәй. Пьесалар һәм әкиәттәр. — Өфө: Китап, 2005.
  • Троицкая Т. С. Сказка «Теремок»: логика инварианта и пределы варьирования.

Категориялар