Усти-над-Лабем
.jpg)
Усти-над- Лабем[8] (ҡайһы берҙә — Усть-над-Лабой; чех Ústí nad Labem — Усти-на-Лаб., элекке. нем.Aussig an der Elbe, иҫкесә русса Аусиг) — Чехияның төньяғындағы статусҡа эйә булған ҡала, Билина йылғаһының Эльбаға ҡойған урынында урынлашҡан. Устец крайының һәм Усти-над-Лабем районының административ үҙәге. Мөһим тимер юлы үҙәге (Прага-Дрезден-Берлин магистрале) һәм йылға порты.
Халҡы 98,9 мең кеше (2009; Усти — халҡы һаны буйынса Чехияла туғыҙынсы ҡала). Майҙаны 93,9 км² тәшкил итә. 4 ҡала районына бүленә: Нештемице (Neštěmice), Северни-Тераса (Terasa Severní), Стршеков (Střekov), Центрум (Centrum).
Тарихы
Усти урынында ауыл 993 йылдан билдәле. Ҡалаға Пржемысл Оттокар II тарафынан XIII быуатта нигеҙ һалына. 1423 йылда Изге Рим империяһы императоры Сигизмунд ҡаланы Саксонияның курфюрсы Фридрих Беренсегә тапшыра. Устила саксония гарнизоны төпләнә. 1426 йылдың 16 июнендә гуситтарҙың 25 меңлек армияһы Усти янында 75 меңлек немец армияһын тар-мар итә. Икенсе көндө гуситтар Бөйөк Прокопий етәкселегендә ҡалаға бәреп инә, немец халҡын үлтерә һәм ҡаланы емерә. Усти тик 1429 йылда ғына яңынан төҙөлә. Вржешовицкий Якубок ҡулы аҫтында еңеүселәр һәм еңеүселәр татыу йәшәүен дауам итә. 1583 йылда ҡаланың байтаҡ өлөшө янғындан юҡҡа сыға[9]. Ҡала шулай уҡ Утыҙ йыллыҡ һәм Ете йыллыҡ һуғыштар ваҡытында зыян күрә. XIX быуатта Усти мөһим тау сәнәғәте үҙәге була.
Усти иртә нацизм үҙәктәренең береһе була; Усти ҡалаһында нацистарҙың күп теоретик эштәре баҫылып сыға. Шулай итеп, 1938 йылдың йәй һәм көҙ айҙарында Устинан Прагаға һәм башҡа ерҙәргә йәһүдтәр күсеп китә. 1938 йылдың ноябрендә, Мюнхен килешеүенән һуң, Устила ҡалған шул уҡ йәһүдтәр үлем лагерҙарына һөргөнгә ебәрелә[10]. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында, герман армияһы сафтарында булып, ҡалала немец халҡының күп өлөшө һәләк була. Усти 1945 йылдың апрелендә бомбаға тотоуҙарҙан зыян күрә. 1946—1948 йылдарҙа бөтә немец халҡы ҡаланан ҡыуыла (53 мең самаһы кеше), күптәре судһыҙ һәм тикшереүһеҙ атып үлтерелә (Устиц атыуы).
Халҡы
Иҡтисады
Чехияла химия сәнәғәтенең иң ҙур үҙәктәренең береһе (синтетик буяуҙар, ашлама, көкөрт кислотаһы етештерә); машиналар эшләү, аҙыҡ-түлек һәм текстиль сәнәғәте үҫешкән. Әлеге ваҡытта ауыр сәнәғәт көрсөк стадияһында.
Иҫтәлекле урындары
- Дева Марияның Күккә күтәрелеү костёлы[11].
- Зоопарк (1908 йылда барлыҡҡа килгән), Красне-Бржезно ҡалаһында урынлашҡан.[12].
- Стршеков замогы[13].
Ҡалала «Усть-надо-Лабем» футбол клубы бар. Йыл һайын Усть-надо-Лабем ярыммарафоны уҙғарыла.
Билдәле кешеләре
- Гандалович Петр чех сәйәси, дәүләт һәм дипломатик эшмәкәр.
- Антон Рафаэль Менгс — классицизм дәүеренең немец рәссамы.
- Рудольф Зибер — продюсер, Марлен Дитрихтың ире.
- Иржи Ярошик — футбол буйынса ЦСКА-ның һәм Чехия йыйылма командаһының элекке уйынсыһы.
Туғандаш ҡалалар
Иҫкәрмәләр
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 набор данных ISÚI — Czech Office of Surveying and Cadastre.
- ↑ Jakl L. Jak stará jsou česká města? Legendy a fakta. (чеш.) // (unknown type) — 2011.
- ↑ 1 2 Český statistický úřad Výsledky sčítání 2021 – otevřená data (чеш.)
- ↑ Czech Statistical Office Malý lexikon obcí České republiky - 2017 — Czech Statistical Office, 2017.
- ↑ Český statistický úřad Počet obyvatel v obcích - k 1. 1. 2022 (чеш.) — Praha: ČSÚ, 2022.
- ↑ 1 2 Реестр территориальной идентификации, адресов и недвижимости (RUIAN) Чехии
- ↑ archINFORM (нем.) — 1994.
- ↑ Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — 459 с.
- ↑ Аусиг // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
- ↑ Энциклопедия Judaica. © 2008
- ↑ Дева мария. костелдар Күтәрелеү Усть-надо-Лабем 2011 йылдың 28 ғинуар көнөндә архивланған.
- ↑
- ↑ Замок Стршек 2010 йылдың 25 август көнөндә архивланған.
Һылтанмалар
- usti-nad-labem.cz — Усти-над-Лабем рәсми сайты (чех.)
- Туристическая информация об Усти-над-Лабем 2010 йылдың 25 август көнөндә архивланған. (рус.)