Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
Башҡорт телендәге мәҡәләләр һаны — 86088РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Францияла Яңы йыл

Францияла Яңы йыл (рус. Новый год во Франции) — биш донъяуи милли француз байрамдарының береһе. 31 декабрҙән (Изге Сильвестер көнө франц. Saint-Sylvestre)1 ғинуарға тиклем (франц. Jour de l'an, һүҙмә-һүҙ "йылдың беренсе көнө).[1]

Яңы йыл, Раштыуа кеүек үк, — ғаилә байрамы, ләкин был көндө «үҙ ояңда» булыу йолаһы үтәлмәй. Яңы йылда ҡунаҡҡа йөрөү, бүләктәр менән алмашыу, кафеға барыу ғәҙәти күренеш. Француздарҙың Яңы йылда иң ҡыҙыҡ күңел асыуҙарының береһе — кафела ойошторолған лотереялар. Лотереяла күркә, тауыҡ, ҡайһы берҙә һарыҡ йәки сусҡа балаһын оторға мөмкин.[2]

Яңы йыл йәки Раштыуа бүләктәре тылсымлы көскә эйә һәм һаулыҡ, именлек теләктәре кеүек үк, яҡшы билдәләр булып хеҙмәт итә, тип күҙаллана.[2]

Тарихы

1 ғинуар һәр ваҡыт Яңы йыл байрамы датаһы булмай. VI—VII быуаттарҙа күпселек француз провинцияларында яңы йыл 1 марттан иҫәпләнә.[3] Бөйөк Карл ваҡытында Яңы йылдың беренсе көнө Раштыуа һәм Пасха байрамы була, ләкин ҡайһы бер урындарҙа Яңы йыл байрамы 25 мартта, Благовещен байрамы үткәрелә. 1564 йылдың 9 авгусында Франция короле Карл IX йыл башын 1 ғинуарға күсерә. Ниндәй ҙә булһа дини йәки донъяуи байрамға тап килмәгәнлектән, был датаның ни өсөн һайланғаны аныҡ ҡына билдәле түгел. Һайлауҙың сәбәбе католиктарға ла, протестанттарға ла тап килгән абсолют «нейтраль» булған тигән фараз бар, бынан тыш, сиркәү хакимлығы һәм дини һуғыштар дәүерендә тағы ла бер тапҡыр король, донъяуи власты раҫлай. Һуңыраҡ, 1582 йылда, Рим папаһы Григорий индергән һәм уның исемен йөрөткән григориан календары, был традицияны нығыта.

Францияла киң таралған легендаға ярашлы, халыҡтың бер өлөшө батша указына буйһонмай һәм Яңы йылды 1 ғинуарҙа түгел, ә 1 апрелдә билдәләүен дауам итә. Был кешеләрҙе «апрель ахмаҡтары» тип йөрөтә башлайҙар, төрлө уйындар, шаян «бүләктәр» ебәрешеү тардициялары нығына.[4] Ләкин 1 апрелдә Францияла Яңы йыл байрамы билдәләнеүен раҫлаусы бер ниндәй сығанаҡтар ҙа һаҡланмаған[5].

Яңы йылдың күп йолалары Раштыуа байрамы менән тап килә. Йыш ҡына был көндө ғаилә усағында Раштыуа утын яндырыу дауам ителә[2].

Байрам ғөрөф-ғәҙәттәре

31 декабрҙә Францияла Изге Сильвестр көнө ((франц. Saint-Sylvestre)) булараҡ билдәле. Яңы йыл байрам өҫтәле артында билдәләнә: әгәр уны мул һәм шатлыҡ менән ҡаршы алһаң, яңы йыл һәйбәт буласаҡ тип һанала. 31 декабрҙән 1 ғинуарға ҡарай төндә байрам ашы «ревейон» тип атала (француз Мәжлесе). Өҫтәлдә фуа-гра һәм шампан шарабы мотлаҡ; башҡа ашамлыҡтарға килгәндә, улар төбәккә ҡарап айырыла: диңгеҙ моллюскылары, ҡыҙҙырылған өйрәк, ҡусҡар, ыуылдырыҡ, һөмбаш балығы.[6] Француздарҙың бер өлөшө Яңы йылды яҡындары йәки дуҫтары янында ҡаршылай, ә икенселәре был көндө махсус меню һәм күңел асыу программаһы тәҡдим иткән ресторанға йәки кафеға барыуҙы өҫтөн күрә.[4][6]

undefined
undefined

1960 йылдан Францияла 31 декабрҙә Республика президентының милләткә яңы йыл ҡотлауҙары менән мөрәжәғәт итеү йолаһы барлыҡҡа килә. Киске сәғәт 8-ҙә төп француз телеканалдары Президенттың Елисей һарайындағы телмәрен күрһәтә.[7].

Иң боронғо Яңы йыл йолаларының береһе — мәңге йәшел омела аҫтында үбеү. Был үҫемлек кельттарҙа изге һәм уңыш килтереүсе тип иҫәпләнгән. Уның Яңы йыл байрамы бәйләнеше шуның менән аңлатыла: друидтар ҡышҡы ҡояш торошо көнөндә омела йыйыу йолаһын икмәк уңһын өсөн башҡар. Хәҙерге көнгә тиклем омела шәлкемен түбәгә элеү һәм төн уртаһында уның аҫтында үбешеү традицияһы һаҡланған. Элек омела аҫтында үбешкән парҙар тиҙҙән өйләнешәсәк, тип һаналған; беҙҙең заманда омела аҫтында үбешеү дуҫтарса ла булыуы мөмкин, ә йола үҙе киләһе йылда бәхет, һаулыҡ һәм татыулыҡ нигеҙе итеп ҡабул ителә.

Шулай уҡ төн уртаһында «яңы йыл йөкләмәләрен» (франц. bonnes résolutions) үҙ өҫтөңә алыу, йәғни яңы йылда билдәле бер маҡсатҡа өлгәшеү йәки тормошта берәй нимә үҙгәртеү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 2018 йылғы статистикаға ярашлы, яңы йыл йөкләмәләренең күбеһе ябығыуға, спорт һәм сәләмәт туҡланыу менән шөғөлләнеүгә ҡағыла. Шул уҡ статистикаға ярашлы, француздарҙың 16 проценты шундай ҡарарҙар ҡабул итә: «йыш ҡына», «һәр саҡ» 6 %, «ҡайһы берҙә» 47 % һәм «бер ҡасан да» 31 % «бер ҡасан да» ; 63 % алған йөкләмәне «ҡайһы берҙә», 23 % «йыш ҡына», 5 % «һәр ваҡыт» һәм 9 % «бер ҡасан да» үтәмәй.

undefined

Төн уртаһынан һуң француздар урамға сыға һәм бер-береһенә бәхетле йыл теләй. Бөтә ерҙә петард шартлауы, музыка һәм автомобиль тауыштары яңғырай: был төндә шау-шыу тыуҙырыу йолаһы боронғо дини инаныуҙарға бәйле. Йәнәһе көслө тауыштар яуыз көстәрҙе ҡыуып сығара. Парижда 1 ғинуарҙа Елисей яландарында ҙур байрам парады уҙа, унда музыканттар, бейеүселәр, клоундар, жонглёрҙар, акробаттар ҡатнаша[8].

2000 йылға тиклем Эйфель башняһынан Яңы йыл фейерверкын ебәреү традицияһы булған. Был тамашаны ҡарарға йөҙәрләгән мең кеше йыйыла, ә National Geographic журнал уны донъялағы иң матур Яңы йыл байрамдарының береһенә индерә. Әммә 2000 йылда Парижда фейерверк хәүефһеҙлеге күҙлегенән сығып тыйыла[9], ә улар урынына 2014 йылдан Триумфаль аркала төҫлө яҡтыртыу тауышы шоуы ойошторола[10].

Ғинуарҙың тәүге көндәрендә Яңы йыл бүләктәре Францияла айырым исем йөрөтә — etrennes аныҡлап әйткәндә («этрендар»). Был һүҙ, йола кеүек үк, боронғо заманға барып тоташа: боронғо римлеләр йылдың беренсе көнөндә символик бүләктәр, Стрения алиһәһенең изге сауҡалығында өҙөлгән тал ботаҡтары менән алмашҡадар[11] Һуңыраҡ талды бал, финиктар һәм инжирҙар алмаштырған. Хәҙерге Францияла Яңы йыл бүләктәре, Раштыуа бүләктәренән айырмалы рәүештә, аҡса суммаһынан ғибәрәт. Аҡсаны яҡындарына бүләк итәләр, ғәҙәттә, балалар йәки ейән-ейәнсәрҙәр өсөн кеҫә аҡсаһы бирелә.[12][13]. Бүләктең суммаһы 5 евронан 50 евроға тиклем булыуы ихтимал[13].Почтальондарға, янғын һүндереүселәргә һәм сүп-сар йыйыусыларға килгәндә, улар Яңы йыл алдынан өй буйлап йөрөп, яңы йыл календарҙарын тәҡдим итә.[13]. Ләкин 1946 йылдан алып тик янғын һүндереүселәрҙең генә рәсми хоҡуҡтары бар[14].

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа улар йыйған аҡса хәйриә маҡсатына китә; беҙҙең көндәрҙә янғын һүндереүселәр ассоциацияһының дөйөм кассаһына күсә. Йыл һайын Францияның төрлө ҡалаларында билдәле calendriers des pompiers янғын тематикаһына арналған махсус календарҙар баҫылып сыға.[15]

Почтальондарға Яңы йыл календарҙарын таратҡанда билдәле сикләүҙәр бар, ә ҡалаларҙың күбеһендә сүп-сар йыйыусыларға бындай эшмәкәрлек урындағы ҡануниәт тарафынан тыйылған[14] Шулай уҡ янғын һүндереүселәр йәки почтальондар исеме аҫтында календарҙар һатҡан мутлашыусылар ҙа осрай[14].

Теләктәр яҙылған открыткалар ҙа Яңы йылдың мотлаҡ атрибуты булып тора. Францияға был йола Бөйөк Британиянан XVIII быуаттан килә. Беҙҙең заманда электрон открыткалар киң популярлыҡ яулай, әммә ҡағыҙ открыткалар ҙа модала ҡала[16].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Франция. Лингвострановедческий словарь, 1997, с. 547
  2. ↑ 1 2 3 Токарев С.А., И. Н. Гроздова, Т. Д. Златковская, гл. Французы.
  3. ↑ Pierre Deligny. Jour de l'an premier. Universalis.fr. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 декабрь 2024.
  4. ↑ 1 2 Ava Laboy Capo, 2013, с. 52
  5. ↑ Alice Develey. Mais d'où vient le poisson d'avril ? Le Figaro.fr. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 декабрь 2024.
  6. ↑ 1 2 Les traditions du réveillon du Nouvel An en France. Ambassade de France à Copenhague. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 декабрь 2024.
  7. ↑ Ava Djamshidi. Les vœux présidentiels, une tradition républicaine depuis de Gaulle. Le Parisien (2017). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 декабрь 2024.
  8. ↑ Ava Laboy Capo, 2013, с. 53
  9. ↑ Top 10 New Year’s Eve Celebrations -- National Geographic (19 ноябрь 2014). 19 декабрь 2024 тикшерелгән.
  10. ↑ Paris se met sur son 31 pour le Nouvel an sur les Champs-Élysées. Le Figaro.fr (2017). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 декабрь 2024.
  11. ↑ Étrennes et nouvel an : d'où vient cette coutume?
  12. ↑ C’est quoi les étrennes ? (фр.). L'Alsace.fr (2017). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 декабрь 2024.
  13. ↑ 1 2 3 Etrennes : à qui donner et combien? Francetvinfo.fr (2016). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 декабрь 2024.
  14. ↑ 1 2 3 Trois questions sur la vente des calendriers en fin d'année. Europe 1.fr (2017). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 декабрь 2024.
  15. ↑ Le calendrier, se montrer sous son meilleur jour. Fédération nationale sapeurs-pompiers de France (2018). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 декабрь 2024.
  16. ↑ La petite histoire de la carte de voeux. Le Magfemmes (2018). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 декабрь 2024.

Әҙәбиәт

Һылтанмалар

Категориялар