Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Пасха

Па́сха (грек. πάσχα, йәһ. פֶּסַח‎ [ˈpʲesəx]); Христианлыҡта Ғайсаның терелеүе (грек. Ἡ Ανάστασις τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ), Яҡты Ғайсаның терелеүе — боронғо һәм иң мөһим христиан байрамы. Ғайса пәйғәмбәрҙең терелеүенә бағышлап үткәрелә. Христианлыҡта Пасха Аллаһ Тәғәләнең Мысырҙағы тәүге тереклекте юҡҡа сығарыуы менән бәйле Песах йәһүд байрамын символик һәм типологик яҡтан төшөнөү тип аңлатыла[1][2][3].

2026 йылда Пасха көнсығыш пасхалияһы буйынса — 30 мартта (12 апрелдә), көнбайыш пасхалияһы буйынса 5 апрелдә билдәләнә. Финляндия сиркәүенән башҡа бөтә православие сиркәүҙәре, шулай уҡ Копт сиркәүе — көнсығыш пасхалия, ә Католик сиркәүе, Әрмән апостол сиркәүе һәм протестант деноминацияларының күпселеге көнбайыш пасхалия буйынса эш итә.

Байрамдың тарихы

Яңы Ғәһедтә беренсе христиандарҙа айырым Пасха байрамын билдәләү һәм ғибәҙәт ҡылыуҙар булғанын раҫлау өсөн етерлек нигеҙ юҡ. Моғайын, йәһүд христиандары йәһүд байрамдары йолаларын үтәүҙе дауам иткәндер, был апостол Павелдың Иерусалимға хаж ҡылыуы һәм йәһүдилек тарафынан бойоролған йолаларҙы үтәүе тураһында хәбәрҙәр менән раҫлана.

Яңы Ғәһедтә Пасха

Яңы Ғәһед китаптарында Иерусалимдағы йәһүдтәрҙең Пасхаһы төп дини ваҡиға булып тора, һәм ҡалаға байрамға хаж ҡылыу йәһүдтәр өсөн тәбиғи хәл була (Луканан Инжил 2:41-43; Яхъянан Инжил 2:23; 11:55). Библиялағы Йәһүдтәргә Мөрәжәғәтнамәлә Муса Пасхаһы һәм һәләк итеүсе баш ир балаға теймәһен өсөн йорттарға ҡан бөркөү тураһында әйтелә (Йәһүдтәргә мөрәжәғәт 11:28). Синоптик Инжилдәрҙә Йәшерен кис пасха табыны (седер) итеп һүрәтләнә. Ә Иоанн буйынса, Ғайса пәйғәмбәр Песах башланыр алдынан тәрегә ҡаҙаҡланған була, ә кисә бер көн алда үтә. Шулай итеп, синоптик традицияла Ғазаптар пасха табынынан һуң башлана, ә Иоанн буйынса — яҡынлашып килгән Пасха алдынан; шул уҡ ваҡытта Ғайсаның үлеме пасха бәрәсен ҡорбан килтереүгә оҡшаш, сөнки Ғайсаның кәүҙәһе тураһында ла, ҡорбанлыҡ бәрәстекенә ҡарата әйткәнсә, «Һөйәге емерелмәһен» тип әйтелә (Иоанндан Инжил 19:36)[1].

Апостол Павел, Ғайса пәйғәмбәрҙе «Беҙҙең Пасха» тип атап, «Пасха» терминын метафора рәүешендә ҡорбан бәрәсе мәғәнәһендә ҡуллана. Сөсө ҡамыр һәм әсетке образын үҫтереп, ул уны сиркәү общинаһының әхлаҡи таҙалығы менән бәйләй һәм христиан общинаһының изгелеген һәм сафлығын һаҡлау өсөн гонаһлыны ҡыуып ебәреү кәрәклеген дәлилләй (Коринфтарға беренсе мөрәжәғәт 5:1-8)[1].

Доникей сиркәүендә Пасха байрамы

Әммә I быуатта айырым христиан пасхаһы көнө — йәкшәмбеләрҙең береһе йәки аныҡ дата рәүешендә — булыуы тураһында раҫлау мөмкин түгел, сөнки сығанаҡтар етешмәй. Шул уҡ ваҡытта апостол Павел һәм апостол Иоанн Богослов Иҫке Ғәһед Пасхаһы образдарына мөрәжәғәт итә, ә II быуаттың христиан авторҙары Иҫке Ғәһед Пасхаһын Ғайса пәйғәмбәрҙең Тәре ҡорбаны прообразы тип аңлата[4]. Аполлинарий Иерапольский 167 йыл тирәһендә «14-е» [нисан] пасха бәрәсе урынына Алла Улының тәрегә ҡаҙаҡланып, ғазап кисергән һәм ерләнгән көнө — ысын Раббы Пасхаһы тип яҙа[4]. Ғазап сигеүсе Иустин Фәлсәфәсенең «Йәһүд Трифон менән һөйләшеү»ендә Иҫке Ғәһедтәге Пасханы бер нисә тапҡыр Ғайса пәйғәмбәрҙең тәрегә ҡаҙаҡланыуы менән бәйләй, өҫтәүенә автор үҙенең йәһүд әңгәмәләштәренә Ғайса пәйғәмбәрҙең тап Пасха ваҡытында тотолоуын һәм тәрегә ҡаҙаҡланыуын белдерә. Шул уҡ автор, Мессия әүлиәлектәрен Тәүраттың Пасха тураһындағы билдәләмәләре менән бәйләп, пасха бәрәсе менән Иремия менән Исаииянан ғазап сигеүсе Мессия образдарын бер-береһенә тиңләй[3]. Диогнетҡа Мөрәжәғәтнамәлә Ғайса пәйғәмбәрҙең яңы тормош тураһындағы ғилемгә эйә булыу торошо «Раббының Пасхаһы туҡтамай» тип аңлатыла[5].

Иҫке Ғәһед Пасхаһының ошондай тиңләштереү мәғәнәһе Мелитон Сардийскийҙың «Пасха тураһында» тигән хеҙмәтендә асыла, ул Ғайса пәйғәмбәрҙең тәрегә ҡаҙаҡланыуы һәм терелеүе тураһында экспрессив вәғәз булып тора һәм үҙенең формаһы буйынса ғибәҙәт ҡылыу гимнына яҡын[2]. Мелитон трактатының тәүге һүҙҙәре — «Йәһүд халҡының Мысырҙан сығыуы хаҡындағы китап уҡылды…» — был әҫәр Сарды сиркәүендә пасха ғибәҙәт ҡылыуҙарында уҡылған Иҫке Ғәһед өлөштәренә өҫтәмә итеп уҡылырға мөмкин тип уйларға нигеҙ бирә[2]. III—V быуаттарҙағы христиан папирустарында йыш ҡына литургик әҫәрҙәр араһында Мысырҙан сығыу китабынан текстарҙың киң таралыуы ла ошо хаҡта һөйләй[6]. Ялған Ипполиттың «Изге Пасха байрамына» вәғәзе лә тематикаһы һәм стиле буйынса оҡшаш: ике текст та уларҙың литургияла ҡулланылыуын күҙалларға мөмкинлек бирә. Унда шулай уҡ бер нисә тапҡыр Евхаристия йолаһы телгә алына. Тимәк, күрәһең, II быуатта уҡ айырым христиан пасха ғибәҙәт ҡылыуҙары булған, унда Евхаристия ойошторғандар һәм Мысырҙан сығыу китабын уҡығандар[2][7].

Көнбайышта «Ғайса пәйғәмбәр диалогтары» йәки каноник булмаған «Апостол китаптары» (лат. Epistula apostolorum) булараҡ билдәле әҫәр апокрифында Ғайса пәйғәмбәр тәғлимәтте таратыусы уҡыусыларына Уның үлемен, йәғни Пасханы иҫкә алырға ҡуша. Ҡомартҡыла байрамда христиандарҙың ғибәҙәт ҡылыуы төнөн — кистән алып иртән әтәстәр ҡысҡырғанға тиклем уҙыуы күрһәтелгән[8].

Христиан Пасхаһын байрам итеү йолаһы һәм, тимәк, айырым пасха ғибәҙәт ҡылыу йолаһы тураһында II быуаттағы пасха бәхәстәре асыҡ һөйләй. Уларҙың беренсеһе 155 йылда Римдә тыуа, ул саҡта Поликарп Смирнский Папа Аникет менән бер нисә мәсьәлә, шул иҫәптән Пасха байрамы датаһы буйынса бәхәсләшә. Кесе Азияның (Смирнала, Эфеста һәм Азияның Рим провинцияһының башҡа ҡалаларында) Иоанн Богословҡа барып тоташҡан йолаһы 14 нисанда, Пейсах көнөндә, Ғайса пәйғәмбәрҙең үлемен иҫкә алыуҙы һәм ураҙа тотоуҙы талап итә. Рим христиандары бындай йоланы белмәй[9][10]. Әммә Виктор I понтификатына ҡарай Пасха бөтә ерҙә лә билдәләнә, өҫтәүенә күпселек төбәктәрҙә — тап йәкшәмбе көнөндә[10]. II быуат аҙағына Азия провинцияһы епископтары Эфес Поликраты етәкселегендә аҙсылыҡты тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта бер нисә төбәк — Фәләстин, Осроен, Эллада, Галлия һәм Рим — вәкилдәре Пасханы йәкшәмбелә байрам итеүҙе хуплай[10]. Пасха ғибәҙәт ҡылыуҙарын һәм уға тиклем булған ураҙаны һүрәтләгән III быуат ҡомартҡыһы «Апостолдар дидаскалияһы»нда Кесе Азия Ғазап пасхаһы менән Рим Пасхаһы тура килгәндә Ғайса пәйғәмбәр Ғазаптарын хәтергә алыуҙы Пасха йәкшәмбеһе алдынан булған йомаға күсереү тураһында белдерелә[11].

IV—V быуаттар сиркәүендә Пасха байрамы

Пасха датаһы тураһындағы бәхәстәр Беренсе Бөтә донъя соборында йәһүд Пасхаһы тамамланғас, ай календары буйынса ун дүртенсе көндән һуң килгән йәкшәмбелә байрам итеү ҡарары менән тамамлана[12].

IV быуат башына пасха төнө төрлө урындағы традицияларҙа шундай эҙмә-эҙлелеккә ҡайтып ҡала: Иҫке Ғәһедтән уҡыу, Суҡындырыу, Инжил һәм Евхаристия уҡыу[13][14]. Тап Пасха байрамында суҡындырыу йолаһы төрлө төбәктәрҙәге сығанаҡтарҙа киң раҫлана. Римдә һәм Миланда суҡындырыу бары Пасха байрамында ғына үткәрелә[15][16].

IV быуат аҙағында Изге ергә сәйәхәт ҡылған хажиә Эгерия пасха төнө тураһында айырыуса ҡиммәтле мәғлүмәттәр бирә. Уның билдәләүенсә, Иерусалимда ул, дөйөм алғанда, көнбайыш практикаһына тап килә, әммә урындағы үҙенсәлектәре менән айырылып тора. Сиркәүҙә шәмдәлдәр ҡабыҙылғандан һуң һәм бер нисә тапҡыр изге доғалар уҡығандан һуң суҡындырыу үткәрелә, ә һуңынан яңы суҡындырылғандарҙы байрамса кейемдәрҙә Раббы кәшәнәһе ротондаһына (түңәрәк формалағы бина) оҙаталар, унда епископ уларға доға уҡый. Бынан һуң ул Мартириумға (ғазап сигеүсе һәләк булған урында төҙөлгән табыныу ҡоролмаһы) әйләнеп килә, унда Евхаристия литургияһы (төп христиан ғибәҙәте) һәм Раббы кәшәнәһе янында ҡыҫҡа ғибәҙәт ҡылғандан һуң төнгө уяулыҡ дауам итә. Пасха көнөндә иртән Мартириумда йәнә литургия үткәрелә, ә һуңынан хаж ҡылыусылар ротондаға юллана. Эгерия шулай уҡ ҡаланың төрлө ғибәҙәтханаларында көн һайын литургиялар үткәреүҙе үҙ эсенә алған пасха ғибәҙәтенең Яҡты аҙна циклын тасуирлай. Был хәл ул ваҡытта бик таралмаған була. Бынан тыш, был һигеҙ көндә көн һайын доғалар уҡып кисен Зәйтүн тауына күтәреләләр һәм кире ҡалаға ҡайталар[13]. Был ғибәҙәт ҡылыуҙар менән бәйле яңы суҡындырылғандар өсөн йәшерен әңгәмәләр циклын, күрәһең, Иерусалим епискобы Кирилл башлай[17].

undefined

V быуат уртаһындағы Иерусалим лекционарийының әрмән тәржемәһе Эгерияның мәғлүмәттәрен тулыландырырға һәм аныҡларға мөмкинлек бирә. Был ҡомартҡыға ярашлы, пасха төнөндәге уяулыҡ ротондала яҡтылыҡ ҡабыҙыуҙан башлана, артабан төп ғибәҙәтханала киске ғибәҙәттә ун ике тапҡыр Иҫке Ғәһед уҡыла. Уларҙа бер-бер артлы донъяны барлыҡҡа килтереү һәм гонаһҡа батыу, Исхаҡтың ҡорбан килтереүе, Мысырҙан сығыу китабының 12-се бүлегенән Пасха уставы, Иона тарихы, Ҡыҙыл диңгеҙ аша үтеү, Исаияның Иерусалим яҡтылығы тураһында күрәҙәлеге, Ильяс пәйғәмбәрҙең күккә ашыуы тураһында һөйләү, Яңы Ғәһедтең төшөрөлөүе, Иезекиилдең ҡоро һөйәктәр тураһында күрәҙәлеге һәм Вавилондың йәш үҫмерҙәренең тарихын үҙ эсенә ала. Өс йәш үҫмер йырлаған ваҡытта сиркәүгә яңы суҡындырылғандар менән епископ инә, шунан һуң литургия үткәрелә. Лекционарийҙың айырым бүлегендә суҡындырыусы епископтың өгөт-нәсихәттәре лә тасуирлана, әммә V быуат уртаһына был йола, күрәһең, балаларҙы иртә суҡындырыу арҡаһында юҡҡа сыға[18].

Иерусалимдан ситтә пасха төнөндәге уяулыҡта уҡыуҙар һаны ғәҙәттә алтау йәки етәүҙе тәшкил итә[15].

II—VI быуаттарҙағы Пасха гомилиялары һәм әҫәрҙәре

Пасха иртә христиан әҙәбиәтендә үҙәк урынды биләй. Был байрамға арналған вәғәздәрҙә Ғайса пәйғәмбәрҙең кешелекте ҡотҡарыу батырлығын аңлауҙың тарихи, дини һәм әхлаҡи ысулдары, шулай уҡ Яңы Ғәһед күҙлегенән Иҫке Ғәһедтең пасха ҡағиҙәләренә типологик аңлатма бирелә. Пасха гомилияһы (христиан вәғәзе) жанры тексы пасха төнөндә ғибәҙәт ҡылыуҙа ҡулланыуҙы күҙ уңында тота, ә уның төп йүнәлеше ғәҙәттә сотериологик (донъяны ҡотҡарыу) характерҙа була. Бындай әҫәрҙәрҙә йыш ҡына Илаһи донъя ҡоролошоноң төп этаптары асыла — донъяны барлыҡҡа килтереү, гонаһҡа батыу, гонаһтан һәм уның эҙемтәләренән ҡотолоу, — ә Иҫке Ғәһед тарихы Ҡотҡарыусы килеүе алдынан булғанды тасуирлай. Күпселек пасха гомилияларына Ғайса пәйғәмбәрҙең терелеү серен доға аша күҙәтеү менән берләштерелгән Иҫке һәм Яңы Ғәһедте риторик рәүештә антитетик сағыштырыу хас. Пасха уяулығы составына Суҡындырыу мәле индерелгәндән һуң, бындай текстарҙа Суҡындырыу һәм Евхаристия йолалары темаһы көсәйә, ә һуңыраҡ пасха сараларының бер өлөшө был осорҙоң башҡа көндәренә лә күсерелә[19][20][21].

Изге Мелитон Сардийскийҙың «Пасха тураһында» трактаты, күрәһең, 160 һәм 170 йылдар араһында яҙылған һәм дөйөм алғанда ысын әҫәр тип таныла. Был текстың образлылығы византий ғибәҙәт ҡылыу йолаһына һәм артабанғы пасха билдәләмәләренең типологик экзегезаһына (аңлатмаһына) йоғонто яһай[22].

Пасханың христиан интерпретацияһы үҫешенә Ориген көслө йоғонто яһай, уның әҫәрҙәре араһында «Пасха тураһында» трактат бар. Оҙаҡ ваҡыт ул юғалған тип иҫәпләнә һәм XX быуатта ғына табыла. Төҙөлөшө һәм йөкмәткеһе буйынса был хеҙмәт пасха гомилияларына яҡын, әммә ғәҙәттә ике өлөштән торған риторик-шиғри экзегеза трактаты булып һанала: беренсеһе — Мысырҙан сығыу тураһында хикәйәләүгә комментарий (Мысырҙан сығыу китабы 12), икенсеһендә христиан Пасхаһының рухи мәғәнәһе асыла[23]. Оригендың йоғонтоһо III—IV быуаттарҙағы күп кенә авторҙарҙың, шул иҫәптән Григорий Богослов һәм Григорий Нисскийҙың пасха гомилияларында ла күҙәтелә. Изге Григорий Богословтың 380 йылдан һуң яҙылған «Изге Пасхаға» китабы Оригенда билдәләнгән Иҫке Ғәһед пасха ҡағиҙәләрен аңлатыуҙың төп йүнәлештәрен үҫтерә[24]. Шул уҡ ваҡытта унда ҡануни бүлектәр ҙә бар, уларҙа Пасха контексында Илаһтың барлығы һәм уның донъя ҡоролошон, кешене булдырыуы, һүҙҙәренең тормошҡа ашыуы һәм уның ҡотҡарыусы ғәмәлдәренең кеше өсөн әһәмиәтен күрһәткән тәғлимәт төшөндөрөлә. Был гомилия Пасха мәғәнәһен дини яҡтан асыуҙың юғары өлгөләренең береһе була һәм православие пасха ғибәҙәт ҡылыуҙарының формалашыуына ҙур йоғонто яһай. Унда пасха ғибәҙәте элементтарының литургик тасуирламаһы ла бар, ул текстың сиркәү практикаһы менән бәйләнешен раҫлай. Изге Григорий Нисскийҙың пасха гомилияларында күп йәһәттән Оригенға барып тоташҡан аллегорик экзегеза әхлаҡи йөкмәтке менән тулыландырыла[24][25].

Иоанн Златоустың һаҡланып ҡалған пасха вәғәздәренең береһе булған «Изге Пасха байрамына» гомилияһын күпселек тикшеренеүселәр төп нөсхә тип таный. Византияла тәреләргә ҡаршы көрәштән һуң «Изге Пасхаға дастан» да киң таралыу ала, ул әле лә пасха мәлендә телгә алына. Ғәҙәттә ул төп нөсхә тип һаналмай, әммә уның йөкмәткеһе Иоанн Златоуст исеме менән бәйле башҡа вәғәздәрҙекенә яҡын[1].

Кирилл Александрийскийҙың егерме туғыҙ «Пасха мөрәжәғәттәре» йәки "Пасха гомилиялары"нан торған йыйынтығы бар, улар Оло ураҙа, Пасха һәм Илленсе көн байрамдары башланған даталарҙы һәм ҡануни һәм әхлаҡи йөкмәткеле нәсихәттәрҙе үҙ эсенә алған тирә-яҡҡа таратыласаҡ мөрәжәғәттәр булып тора[26].

Латин Көнбайышында пасха тураһындағы тәғлимәт үҫешенә дәрүиш Августин ҙур йоғонто яһай. Уның күп һанлы пасха вәғәздәре һаҡланған, улар тематикаһы һәм башҡарыу ваҡыты буйынса төркөмдәргә берләштерелгән. Был вәғәздәрҙә тәү сиратта катехумендар (суҡынырға әҙер кешеләр) иғтибарына йүнәлтелгән дини, сакраменталь һәм әхлаҡи нәсихәттәр өҫтөнлөк итә[27].

Көнбайыш христиан традицияһының Пасхаға арналған башҡа әҫәрҙәренә шулай уҡ Гауденций Бриксийскийҙың ун[28], Зинон Веронскийҙың ун дүрт пасха вәғәзе[29] һәм Хроматий Аквилейскийҙың өс гомилияһы[1] ҡарай.

V быуат уртаһында Целий Седулий биш китаптан торған «Пасха шиғыры» поэмаһын ижад итә, унда, Коринфтарға беренсе мөрәжәғәт һүҙҙәренә таянып, Иҫке Ғәһед башланғыстарын ике Ғәһед тарихының берҙәм донъя ҡоролошо идеялары сиктәрендә ҡарай. Бынан тыш, ул үҙенең хеҙмәтен «Пасха тураһында әҫәрҙәр» тигән исем аҫтында прозаға әйләндерә[30]. Бөйөк Арыҫландың да Ғайса пәйғәмбәрҙең ғазаптарын иҫкә алыуға һәм Уның Терелеүенә арналған егермегә яҡын пасха вәғәзе һаҡланған[31].

V быуаттың икенсе сирегендә Петр Хрисологтың вәғәздәр йыйынтығы төҙөлә, улар араһында «Изге көн Пасха тураһында дастан» һәм «Раббының терелеүе тураһында» ун вәғәз айырылып тора, улар Пасха ваҡиғалары тураһында инжил хикәйәләүҙәрен эҙмә-эҙлекле аңлата[21].

Гомилия әҙәбиәтенән тыш, Пасха тураһында Иҫке Ғәһед хикәйәләүҙәренең типологик аңлатмаһы Кирилл Александрийский һәм Феодорит Кирскийҙың Боронғо Мысырҙан сығыу, Һандар һәм Икенсе ҡанун китаптарына экзегетик аңлатмаларында ла бирелә[1].

VI—XII быуаттарҙа Көнсығышта Пасха ғибәҙәт ҡылыуҙары

IV быуатта уҡ Рим империяһының көнбайыш һәм көнсығыш өлкәләрендә Пасха шәмбенән йәкшәмбегә ҡараған төнгө уяулыҡ булараҡ билдәләнә, әммә артабан Византияла яңы теләүселәрҙе суҡындырыу һәм Евхаристия Оло шәмбегә ҡарай, ә артабанғы Пасха байрамы Ғайса пәйғәмбәрҙең терелеүенә дан йырланған, шулай уҡ нәсихәттәр уҡылған айырым көн булып китә. Бындай үҙгәрештәр IV быуаттың 80-се йылдарында Иерусалимда ла күренә, унда байрам литургияһынан тыш Пасха көнөндә тағы бер Евхаристик литургия үткәрелеүе күҙәтелә — был Эгерияның «Хаж ҡылыу»ынан билдәле. Эгерия был үҙенсәлекте тик Иерусалимға ҡағыла тип иҫәпләмәгәнлектән, бындай йола Көнбайышта ла булған тип һығымта яһарға мөмкин. VI—VII быуаттар практикаһын сағылдырған Иерусалим лекционарийының грузин тәржемәһендә пасха төнөндәге уяулыҡ Оло шәмбе хеҙмәттәре даирәһенә индерелә, ә Пасха көнөнә ҡыҫҡа иртәнге ғибәҙәт ҡылыу, Илаһи литургия һәм киске ғибәҙәт ҡарай[32][33]. Боронғо пасха төнө уяулығының Пасха көнөнөң ғибәҙәт ҡылыуҙарынан айырылып сығыуы тураһында изге Григорий Богословтың 383 йылда Назианзда уҡылған тип фаразланған «Изге Пасхаға» гомилияһы раҫлай[24][34]. V быуаттан Көнсығышта Иерусалим менән Константинополь Пасха ғибәҙәт ҡылыуҙары үҙәге булып китә[13][35].

Иерусалимда

Иерусалимда төнгө пасха уяулығы ғибәҙәтхананы өс тапҡыр урап сығып, псаломдар йырлауҙан башлана, һуңынан ектениялар (доға ҡылыусы руханиға күмәкләп яуап биреү) башҡарыла, доғалар уҡыла, изге үбешеүҙәрҙән һуң шәмдәр ҡабыҙыла. Һуңынан ғибәҙәт ҡылыу киске псаломдар йырлау һәм Исаия шиғыры менән дауам итә: «Светися, светися, Иерусалиме…». Артабан «Свете тихий» гимны, 147-се псаломдан «Похвали, Иерусалиме, Господа…» шиғыры байрамса көйләп уҡыла, ә ектениянан һәм доға ҡылғандан һуң «Воскресни, Боже…» прокимены (бер псаломды күп тапҡыр ҡабатлау) башҡарыла. Бынан һуң епископ яңы килеүселәрҙе суҡындырырға китә, ә ғибәҙәтханала диакондар Библиянан өҙөктәр — ун ике паремия (хикмәт) уҡый[32].

Паремиялар һәм ектениялар тамамланғандан һуң «Елицы во Христа крестистеся» тип көйләп сиркәүгә яңы суҡындырылғандар инә, һәм апостол Иаковтың Илаһи литургияһы башлана. Унда «Христос воскресе из мёртвых…» тропары (ҡыҫҡа дини йыр) башҡарыла. Инжилдән һуң башҡа пасха йырҙары башҡарыла, ә херувим йыры (литургияла башҡарылған йыр) сифатында «Аллилуия» яңғырай[32].

Боронғо грузин сығанаҡтарында «тулылыҡ» йәки «башҡарыу» көнө тип аталған Пасха көнөндә Мартириумда (Раббы Кәшәнәһе ғибәҙәтханаһының төп тәхетендә) апостол Яҡуп пәйғәмбәр йолаһы буйынса тағы бер литургия үткәрелә[32]. Шул уҡ көндө кис стациональ ғибәҙәт ҡылыу башҡарыла: Зәйтүн тауында Эммаусҡа китеп барған ике юлсы тураһында Инжил уҡыла, шунан һуң процессия Сионға йүнәлә, унда киске ғибәҙәт ҡылыу үткәрелә һәм Инжил уҡыла[32]. Артабан был Иерусалим тәртибе Изге кәшәнә типиконында (ғибәҙәт ҡылыу уставы) сағылыш таба, унда боронғо төнгө уяулыҡ көндөҙгө сәғәт туғыҙынсыла уҡ башлана, ә ғибәҙәт ҡылыу Константинополь йолаларының да, яңы Фәләстин йолаларының да элементтарын үҙ эсенә ала[36][37].

Константинополь йолаһы

Константинополдә башта Пасха Изге Китаптан уҡыуҙарҙы, Суҡындырыуҙы һәм Евхаристияны үҙ эсенә алған төнгө уяулыҡты аңлата. Әммә Изге София сиркәүендә пасха ғибәҙәт ҡылыуҙары тураһында ентекле тасуирлауҙар тәреләр менән көрәштән һуңғы дәүергә ҡарай. Баш сиркәү типиконына ярашлы, пасха уяулығы Оло шәмбе кисендә башҡарыла һәм һаман да яңы килеүселәрҙе суҡындырыуҙы үҙ эсенә ала, әммә балаларҙы суҡындырыу элек тә, Лазарь шәмбеһендә лә булған. Пасха төнө өс антифон (төрлө хорҙарҙың бер-береһен тулыландырып йырлауы) менән асыла, һуңынан Инжил уҡып инәләр, унан һуң Иҫке Ғәһед уҡыуҙары башлана. Ун ике уҡыуҙы үҙ эсенә алған Иерусалим йолаһынан айырмалы рәүештә, Оло сиркәү типиконы ун биш паремияны башҡарырға ҡуша. Уларҙың бер өлөшө айырыуса айырылып тора: ҡайһы бер уҡыуҙарҙан һуң прокимендар башҡарыла, ә беренсе, икенсе һәм һуңғы паремиялар баптистерийға күсеп, Суҡындырыу йолаһын үтәгән һәм һуңынан яңы суҡындырылғандар менән ғибәҙәтханаға ҡайтҡан патриархтың суҡындырыу ғәмәле менән бәйле була[35][37].

Паремиялар яңғыраған арала патриарх аҡ кейем кейеп, һыуҙы һәм зәйтүн майын изгеләндерә, яңы килгәндәрҙе суҡындыра һәм улар менән бергә һуңғы паремия аҙағында ғибәҙәтханаға инә. Артабан «Елицы во Христа крестистеся» дини йыры башҡарыла, шунан һуң Римдәргә мөрәжәғәттән апостол уҡыла, ә ғәҙәти аллилуиарий урынына Терелеү һәм Суҡындырыу темаһына бәйле «Воскресни, боже…» йырлана. Матфей Инжилен уҡығандан һуң Илаһи литургия дауам итә[35].

Пасха көнөндә иртәнге ғибәҙәт ҡылыу Баш сиркәү типиконында ҡыҫҡаса һүрәтләнә: ул нартекстағы (вестибюль) антифондарҙы, ғибәҙәтханаға инеүҙе, шулай уҡ бөтә тереклектең тетрәнеүе тураһында тропарь йырланыуын, Вавилондың йәш үҫмерҙәре йырҙарын һәм һуңынан «Днесь спасение миру…» йәкшәмбе тропарын башҡарыуҙы үҙ эсенә ала. Иртәнге ғибәҙәт ҡылыуҙан һуң руханиҙар патриарх резиденцияһына бер-береһен сәләмләү йолаһын башҡарыу һәм Григорий Богословтың беренсе пасха вәғәзен тыңлау өсөн йүнәлә. Һуңынан император ҡатнашлығында Изге София ғибәҙәтханаһында тантаналы Литургия үтә. Ғибәҙәт аҙағында патриарх символик рәүештә императорға таж кейҙерә, шулай итеп уның вәкәләттәрен раҫлай йәки яңырта. Пасха антифондары яңғырай, «Трисвятое» «Елицы во Христа…» менән алмашына, 117-се Псаломдан прокимен, «Деяния святых апостолов»тан өҙөк, 101-се Псаломдан аллилуиарий һәм Иоанн Инжиленең инеш бүлеге уҡыла. Херувим йыры өс тапҡыр башҡарыла, ә литургия тамамланғандан һуң император бүләктәре таратыла, анафора, Причастие, руханиҙарҙы тантаналы ҡабул итеү уҙғарыла һәм патриархияла байрам тамамлана[38][35].

Беренсе мең йыллыҡ аҙағында Константинополдә кафедраль традиция менән бер рәттән, Константинополь һәм Фәләстин монах йолаларының берләшеүенән барлыҡҡа килгән «Святоградец чины» тип аталған студий монахтар уставы тарала. Уның нигеҙендә Фәләстин часословы (тәүлек эсендәге ғибәҙәт ҡылыуҙарҙың үҙгәрешһеҙ текстары), егерме кафизмаға (өҙөк йә бүлек) бүленгән Иерусалим Псалтиры, шулай уҡ Фәләстиндә VII—VIII быуаттарҙа формалашҡан гимнография — ҡанундар һәм стихиралар (ғибәҙәт йыры) ята. Тәүраттан уҡыу системаһы, шулай уҡ Илаһи литургия һәм башҡа йолалар өсөн доға ҡылыу бында Константинополдәге кафедраль ғибәҙәт ҡылыуҙарҙағы кеүек үк була. Был уставҡа ярашлы, Пасха байрамында суҡындырыу инде башҡарылмай[1].

Студий монастырының «Ипотипосис»ына ярашлы (842 йыл) Пасхала иртәнге ғибәҙәт ҡылыу төн уртаһында башлана: бөтәһен дә уяталар һәм ғибәҙәтхананың төкәтмәһендә йыялар. Ғибәҙәтханаға инеп, хуш еҫле нәмәләр яндырғандан һәм пасха тропарын башҡарғандан һуң Библия йырҙары менән Пасха ҡанунын, Григорий Богословтың беренсе пасха дастанын, «Воскресение Христово видевше» кондагын (византий гимнографияһының дини жанры) һәм 50-се псаломды йырлайҙар. Иртәнге ғибәҙәт бөтә монахтар ҡатнашҡан пасха сәләмләүе йолаһы менән тамамлана, ә аҙағында Иоанн Златоустың пасха дастаны уҡыла һәм отпуст (ғибәҙәт ҡылыуҙың Раббынан мәрхәмәт һораған аҙағы) үткәрелә. Литургияла «Ипотипосис» пасха антифонын башҡарыуҙы талап итә. 1034 йылдағы Студий-Алексеев типиконында ла шул уҡ тәртип ҡабатлана[36][39].

XI быуаттан Пасха ғибәҙәте

Беренсе пасха уяулығы

Оло шәмбегә ҡараған беренсе пасха уяулығы 15 паремия уҡыуҙы үҙ эсенә алған тантаналы киске ғибәҙәттән тора. Иҫке Ғәһед уҡыуҙарынан һуң «Елицы во Христа крестистеся» йырлана, апостол уҡыла, унан һуң «Воскресни Боже, суди земли» дини йыры башҡарыла. Был ваҡытта ғибәҙәт тулыһынса байрамға әүерелә, был кейемдәрҙе асыҡ төҫлөләренә алмаштырыуҙа күренә. Артабан буш кәшәнәлә фәрештәнең күренеүе тураһында Инжил уҡыла, «Да молчит всякая плоть человека» Иерусалим херувим йыры һәм артабан Бөйөк Василий Литургияһы башҡарыла. Причастиенан һуң шунда уҡ икмәк һәм шарапҡа фатиха бирелә, артабан унда Ғәмәлдәр китабын тыңларға ҡалалар. Һуңыраҡ ғибәҙәт ҡылыу ғәмәлендә Оло шәмбеләге киске ғибәҙәтте һәм литургияны бөтә ерҙә лә иртән башҡаралар, ә Оло шәмбе ҡанунын йырлау, унан алда "Деяния святых апостолов"тан өҙөк уҡыу кискә күсерелә һәм Оло шәмбе литургияһының дауамы итеп түгел, ә Пасха көнөндәге иртәнге ғибәҙәткә әҙерлек булараҡ ҡабул ителә[1][40].

Төнгө иртәнге ғибәҙәт һәм Литургия

Төн уртаһында тәре йөрөшө башлана. Грек донъяһында уға тиклем пасха уты йолаһы үтәлә: ғибәҙәтханала ут һүндерелә, рухани алтарь урынынан янып торған шәм тотоп сыға, унан доға ҡылыусылар шәмдәрен тоҡандыра; был йола 7-се евангелие стихираһын йырлау һәм «Приидите, приимите свет» йырын башҡарыу менән оҙатылып бара[41]. Рустарҙа бының урынына рухани өс пасха шәмдәле һәм кадило тотҡан килеш «Воскресение Твое, Христо Спасе» стихираһын йырлауҙары барышында тәхетте өс тапҡыр урап үтә, шунан һуң тәре йөрөшөндә ҡатнашыусылар фонарь, тәре һәм Ғайса пәйғәмбәрҙең әсәһенең тәреһе, хоругвь (сиркәү әләме), Инжил һәм Ғайса пәйғәмбәрҙең терелгән образын күтәреп ғибәҙәтхананан сыға. Артабан рустарҙа процессия ғибәҙәтхананы урап үтә, ә гректарҙа Марк Инжиле (16:1-8) уҡыласаҡ махсус әҙерләнгән урынға йүнәлә[42]. Византия монахтары йолаларының бөтә уставтарында пасха иртәһе ғибәҙәтхананың нартексында йыйылыуҙы, алтарь урынын, ғибәҙәтхананы һәм нартексты төтәҫләүҙе, ғибәҙәтханаға тантаналы инеүҙе, 67-се һәм 117-се псалом шиғырҙарынан торған пасха тропарын йырлауҙы — ектениялар, ҡыҫҡа дини йырҙар һәм изге аталар уҡыуҙары менән пасха канонын, маҡтау һәм шиғыр стихиралар, сәләмләүҙе, изге аталар әҫәрҙәрен уҡыу һәм ғибәҙәт ҡылыуҙы тамамлауҙы үҙ эсенә ала. Байрамдың төп йыры булып күп тапҡыр ҡабатланған пасха тропары тора:

«Христос воскресе из мертвых, смертию смерть поправ, и сущим во гробех живот даровав»[41].

«Воскресения день» Пасха ҡанунының авторы тип Иоанн Монах исеме менән билдәле Иоанн Дамаскин таныла[42]. Ҡанун тексында изге Григорий Богословтың пасха дастанынан туранан-тура үҙләштереүҙәр һәм Оло шәмбеләге Иҫке Ғәһед уҡыуҙарына күп һанлы аллюзиялар (ым-ишара) бар. Ҡанундың өсөнсө йырынан һуң бөтә уставтарҙа — Пасха Ипакоиһы (ҡыҫҡа дини йыр), алтынсыһынан һуң — икос менән кондак (дини йырҙар), туғыҙынсы йырҙан һуң эксапостиларий (дини йыр) килә[41].

undefined

Пасханың «Пасха священная нам днесь показася» стихиралары, ҡанун кеүек үк, изге Григорий Богослов һүҙҙәренән цитаталар менән байытыла. Һуңынан барыһы ла бер-береһен Пасха сәләмләүе менән сәләмләй. Иртәнге ғибәҙәт Пасха дастанын, йышыраҡ изге Иоанн Златоустың «Слова огласительного на Святую Пасху»ны, уҡыу менән тамамлана[41].

Пасха башында «Христос воскресе!» тигән сәләмләү яңғырай, быға халыҡ «Воистину воскресе!» тип яуаплай. Артабан был сәләмләү бөтә пасха ғибәҙәттәрендә күп тапҡырҙар ҡабатлана[1].

Хәҙерге заманда билдәле бер сәғәттәрҙәге ғибәҙәттәр һәм литургия иртәнге ғибәҙәт тамамланғандан һуң өҙлөкһөҙ үткәрелә; литургия, Пасха байрамының һәм Яҡты аҙнаның бөтә ғибәҙәттәре кеүек үк, тәреләр диуарындағы батша ҡапҡаһы асыҡ хәлдә уҙа, ә пасханың беренсе көнөндә артос (цилиндр рәүешендәге бейек икмәк) изгеләндерелә. Рус йолаһында пасха литургияһында, мөмкин булһа, төрлө телдәрҙә Инжил уҡыла; гректарҙа бындай уҡыу ғәҙәттә Пасханың беренсе көнөнөң киске ғибәҙәтенә күсерелә, ул, ҡағиҙә булараҡ, кискеһен түгел, ә төшкә табан үткәрелә[42].

Студий һәм Иерусалим уставтарында Пасха сәғәттәрендә псаломдар юҡ, улар пасха дини йырҙарының ҡыҫҡа корпусы булып тора[41]. Литургияла бөтә уставтарҙа ла «Елицы во Христа крестистеся» антифонын башҡарырға ҡушыла, ә Библия уҡыуҙары Баш сиркәү типиконы тәртибенә ярашлы уҙғарыла[42].

Киске пасха ғибәҙәте

Пасха көнөндә киске ғибәҙәт, иртәнгеһе кеүек үк, псаломдарҙың пасха тропарын күп тапҡыр башҡарыуҙан башлана (пасха башы). Артабан — тыныс ектения, «Господи, воззвах» стихиралары, «Свете Тихий», Инжил менән инеү, прокимен, алтарҙан Иоанн Инжилен уҡыу, ектениялар, «Сподоби, Господи», Пасха стихиралары һәм отпуст[42].

Көнбайышта

Римдә тәүҙә Пасха шәмбе кисенән иртәнгә тиклем йәки йәкшәмбе төнөнә тиклем уяу тороу рәүешендә уҙа. Пасха ғибәҙәтендә Иҫке Ғәһедтән өҙөктәр уҡыла, шул уҡ ваҡытта баптистерияла суҡындырыу үткәрелә. Һуңынан Яңы Ғәһед уҡыла һәм Евхаристия башҡарыла. IV быуат аҙағында уҡ, күрәһең, пасха шәменә фатиха биреү йолаһы булған, уны ҡабыҙыуҙан һәм диакондың Пасха тураһындағы һөйөнсөләүенән байрам башланған. VI быуаттан Пасха көнөндә иртән Римдә шулай уҡ месса үткәрелә.

undefined

Катехуменат юҡҡа сыҡҡандан һуң суҡындырыу йолаһы яйлап ғибәҙәттән төшөп ҡала, вигилия (уяулыҡ) шәмбе көнө аҙағында башлана, ә унда башлыса клириктар һәм монахтар ҡатнаша. Мәхәллә кешеләре пасханы йәкшәмбе иртәнге ғибәҙәттә һәм мессала байрам итә.

Рим-католик сиркәүендә шәмбе төнөнән йәкшәмбегә ҡарай төндәге боронғо пасха уяулығы йолаһы II Ватикан соборына тиклем үк литургия хәрәкәте эшмәкәрҙәре ярҙамында кире тергеҙелә башлай[43][44]. 1956 йылда Изге аҙна йолаһы тергеҙелә (лат. Ordo Hebdomadae Sanctae instauratus), ул 1962 йылғы Миссалға индерелә[45]. II Ватикан соборынан һуң реформа дауам ителә һәм Изге Пасха Өс көнлөгөн байрам итеүҙең берҙәм ҡағиҙәләрен билдәләү менән тамамлана (лат. Sacrum Triduum Paschale)[46][47].

Уяулыҡ (вигилия) Яҡтылыҡ Литургияһы менән асыла, ул шулай уҡ яҡтыртҡыстар ғибәҙәте (лат. lucernarium) тип йөрөтөлә. Сиркәү ихатаһында ут тоҡандырыла, унан пасха шәме (пасхал) ҡабыҙыла. Пасхалды ҡараңғы ғибәҙәтханаға индергәндән һуң, унда булғандарҙың барыһы ла унан шәмдәр тоҡандыра, ә һуңынан Пасха башланыуы иғлан ителә (Exsultet дини йыры башҡарыла).

Да ликуют сонмы ангелов в небе, да ликуют силы небесные, и да возвестит труба спасения победу столь славного Царя!

Да радуется земля, озаряемая столь дивным светом, и, наполняемый сиянием вечного Царя, весь мир да познает своё избавление от мрака! Да веселится и Матерь Церковь, украшенная блистанием света! И да исполнится это место великого гласа людского.

Посему и вы, возлюбленные братья и сёстры, представ перед чудесным сиянием этого света, призывайте вместе со мною милосердие Всемогущего Бога, чтобы Он, удостоивший меня незаслуженно быть в числе Его служителей, наполнил меня сиянием Своего света и сподобил воспеть славу этой свечи.

(С. Господь с вами. Н. И со духом твоим.)

С. Вознесём сердца. Н. Возносим ко Господу. С. Возблагодарим Господа Бога нашего. Н. Достойно это и праведно.

Воистину достойно и праведно всем сердцем и душой многогласно славить невидимого Бога Отца Всемогущего и Его Единородного Сына Господа нашего Иисуса Христа; Он за нас предвечному Отцу заплатил долг Адама и Своею Кровью милостиво изгладил начертание древней вины.

Ибо ныне — пасхальные торжества, когда совершается заклание истинного Агнца, и Его кровь освящает двери верных.

Это ночь, в которую некогда отцов наших, сынов Израиля, Ты вывел из Египта и перевёл через Красное море сухими стопами. Это ночь, когда тьму греховную рассеял столп света. Это ночь, которая ныне во всём мире верующих во Христа, освобождённых от мирских пороков и тьмы греховной, возвращает к благодати и собирает в общение святых. Это ночь, когда, разрушив узы смерти, Христос от ада взошёл победителем.

Ибо тщетным было бы наше рождение, если бы Он не искупил нас! О, сколь чудесно Твоей милости о нас благоволение! О, сколь неизреченно богатство любви: ради искупления раба, Ты предал Сына! О воистину необходимый грех Адама, который изглажен смертью Христа! О счастливая вина, заслужившая столь славного Искупителя! О воистину блаженная ночь — та единственная, что удостоилась знать время и час, когда Христос воскрес от ада!

Это ночь, о которой написано: и ночь будет светла как день; и ночь — свет мой в ликование мне. Освящение этой ночи изгоняет зло, смывает вину, возвращает падшим невинность и унывающим радость, изгоняет вражду, рождает согласие и покоряет всякую власть.

По благодати этой ночи прими, Отче Святой, вечернюю жертву хваления, которую в торжественном приношении этой свечи — плода трудов пчелиного роя — совершает руками Твоих служителей святая Церковь.

Но теперь мы знаем, что возвещает эта свеча, которая пылает огнём во славу Божию; и её сияние не угасает, хотя её пламя разделяется, раздавая свет. Его питает тающий воск, который дала мать-пчела для создания этого драгоценного светильника. О воистину блаженная ночь, в которой соединяется земное с небесным, человеческое с Божественным!

Итак, мы молим Тебя, Господи, пусть эта свеча, освящённая во славу имени Твоего, продолжает гореть не угасая, чтобы рассеять мрак этой ночи. И пусть она, принятая, как приятное благоухание, соединится с небесными светилами. Пусть её пламя сияет до той поры, когда его встретит Утренний Свет, Солнце незакатное — Христос, Сын Твой, Который, взойдя от ада, озарил Своим мирным светом человеческий род и живёт и царствует во веки веков. Аминь.

— Exsultet тексы

Артабан Иҫке һәм Яңы Ғәһедтәр, шул иҫәптән Мысырҙан сығыу китабының 14-се бүлеге уҡыла. Унан һуң Суҡындырыу йәки суҡындырыу анттарын яңыртыу башҡарыла, һуңынан пасха мессаһы үткәрелә, ул төн уртаһына ҡарай йәки бер аҙ алдараҡ тамамлана[48]. Иртәнсәк иртәнге ғибәҙәт ҡылына (лат. Laudes), унан һуң — йәкшәмбе мессаһы[47].

undefined

Пасха йолалары

Халыҡ йолаларында Пасха менән мотлаҡ ғибәҙәт ҡылыуҙа ҡатнашыу ғына түгел, ә махсус байрам ризыҡтары кулич, пасха, йомортҡа әҙерләү һәм һуңынан уларҙы ашау ҙа бәйле[49]. Рустарҙа пасха аш-һыуын изгеләндереү өсөн ғибәҙәтханаға килтерәләр; уставҡа ярашлы, изгеләндереү Пасха Литургияһы тамамланғандан һуң башҡарылырға тейеш була, әммә ғәмәлдә шулай уҡ Оло шәмбелә көндөҙ ҙә башҡарылған[1].

Бындай йолалар христиан илдәрендә киң тарала. Байрамдың төп йөкмәткеһе Ғайса пәйғәмбәрҙең терелеүе тураһында хәтирәләр була. Пасханың аш-һыуға ҡағылған өлөшөндә (махсус икмәк һәм буялған йомортҡа ашау) оҡшашлыҡтар булһа ла, уны байрам итеү рәүеше төрлө милләттәрҙә һәм конфессияларҙа бер аҙ айырыла. «Христос воскрес — Воистину воскрес!» тигән сәләмләү иһә барыһы өсөн дә уртаҡ[50].

Православие илдәрендә халыҡ йолалары

Рәсәйҙә, Белоруссияла, Украинала һәм башҡа көнсығыш славян илдәрендә кулич, эремсек пасхаһы һәм буялған йомортҡалар киң таралған. Пасха аш-һыуын изгеләндереү ғәҙәттә ғибәҙәтханала, йышыраҡ Оло шәмбелә йәки пасха литургияһынан һуң башҡарыла. Ҡайһы бер төбәктәрҙә йомортҡа менән уйындар, бүләктәр менән алмашыу һәм пасха ҡотлауҙары менән өйҙәрҙе урап сығыу һаҡлана, был өйҙәге пасха ғибәҙәте йолаһына барып тоташа[51].

Грецияла һәм башҡа Балҡан илдәрендә лә йомортҡа буяу, пасха икмәге бешереү һәм ит ризыҡтары әҙерләү йолаһы бар[52].

Көнбайыш христиан илдәрендә халыҡ йолалары

Францияла, Италияла, Испанияла, Португалияла һәм башҡа католик илдәрҙә Пасха йыш ҡына күмәк халыҡ марштары менән тулыландырыла. Ҡайһы бер урындарҙа ҡатнашыусылар Ғайса пәйғәмбәр, Пәйғәмбәрҙең әсәһе һәм изгеләрҙең һүрәттәрен тотоп барған процессиялар ойошторола, уларҙа шулай уҡ Ғазаплы аҙна ваҡиғалары кәүҙәләндерелә. Күп төбәктәрҙә шоколад йомортҡалары, пасха ҡуяндары һәм яҙҙың һәм яңырыуҙың декоратив символдарын бүләк итеү йолаһы һаҡлана. Испания һәм Италияла махсус пасха икмәге бешерелә. Шулай уҡ өйҙә байрам табындары әҙерләнә[50].

Протестант илдәрендә пасха йолалары байрамды йыш ҡына йорт һәм ғаилә эсендә билдәләүгә ҡайтып ҡала. Германия, Бөйөк Британия, АҠШ һәм Скандинавияла декоратив йомортҡалар, пасха кәрзиндәре әҙерләү, шулай уҡ балаларҙың йомортҡа эҙләү уйындары киң таралған[53].

Хәҙерге формалары

XX һәм XXI быуаттарҙа күп илдәрҙә пасха йолалары өҫтәмә мәҙәни һәм ижтимағи йөкмәткегә эйә була. Ғибәҙәт ҡылыу менән бер рәттән, ғаилә йыйындары, хәйриә акциялары, фестивалдәр, ҡала марштары һәм йәмәғәт киңлеген байрамса биҙәү мөһим роль уйнай. Дингә йәлеп ителмәгән күп кешеләр өсөн пасха байрамдары мәктәп каникулдары, туризм һәм миҙгелле аш-һыу ғәмәлдәре осоро булып тора.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Неклюдов, К. В.; свящ. Желтов, М.; Петров, А. Е.; Ткаченко, А. А. Пасха // Православная энциклопедия. — 2019. — Т. 54. — С. 695–731.
  2. ↑ 1 2 3 4 Мелитон Сардийский. О Пасхе / / пер. с греч. А.Г. Дунаева. — Мелитон Сардийский. О Пасхе. — СПб: Алетейя, 1999. — С. 520—694..
  3. ↑ 1 2 Иустин Философ. Диалог с Трифоном иудеем. — пер. и коммент.. — М., 1995.
  4. ↑ 1 2 Аполлинарий Иерапольский. Фрагменты. — Патристика и богословие ранней Церкви. — 2003.
  5. ↑ Послание к Диогнету.
  6. ↑ van Haelst, J. Catalogue des papyrus littéraires juifs et chrétiens (фр.). — Paris, 1976.
  7. ↑ Псевдо-Ипполит. На святую Пасху. — Сочинения древнехристианских авторов. — М., 2000.
  8. ↑ Guerrier, L. Le Testament en Galilée de Notre-Seigneur Jésus-Christ (фр.). — Paris, 1913.
  9. ↑ Ириней Лионский. Письмо к Виктору Римскому. — Церковная история Евсевия Кесарийского. Кн. V. — М., 2010.
  10. ↑ 1 2 3 Евсевий Кесарийский. Церковная история / Ввод. ст., коммент. И.В. Кривушина. — СПб: «Изд. Олега Абышко», 2013.
  11. ↑ Дидаскалия, т. е. кафолическое учение двенадцати апостолов и святых учеников нашего Спасителя. — Томск, 1913.
  12. ↑ Книга I, Церковная история - Сократ Схоластик (билдәһеҙ). Православный портал «Азбука веры». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 3 апрель 2026.
  13. ↑ 1 2 3 Паломничество по Святым местам конца IV века. — Православный палестинский сборник. Вып. 20. — СПб, 1889.
  14. ↑ Renoux, Ch. Lectionnaire arménien de Jérusalem (фр.). — Turnhout, 1971. — Т. 1.
  15. ↑ 1 2 Talley, Th. The Origins of the Liturgical Year (инг.). — New York, 1986.
  16. ↑ Schmitz, P. Die Taufpraxis der Alten Kirche (нем.). — 1975.
  17. ↑ Кирилл Иерусалимский. Поучения огласительные и тайноводственные. — М., 1991.
  18. ↑ Renoux, Ch. Lectionnaire arménien de Jérusalem (фр.). — Turnhout, 1971. — Т. 2.
  19. ↑ Паломничество Эгерии. — Паломничества раннехристианского Востока. — М., 2000.
  20. ↑ Исихий Иерусалимский. Пасхальные гомилии (фр.). — Homélies pascales: Cinq homélies inédites / ed. M. Aubineau. — Paris, 1972.
  21. ↑ 1 2 Petros Chrysologos. Collectio sermonum (лат.). — Corpus Christianorum. Series Latina. — Turnhout, 1981. — Т. 24A.
  22. ↑ Мелитон Сардийский. О Пасхе. — Мелитон Сардийский. О Пасхе / пер. и коммент.. — М., 1979.
  23. ↑ Ориген. Sur la Pâque (фр.). — Paris, 1979.
  24. ↑ 1 2 3 Григорий Богослов. Слово 45, на Святую Пасху. — Творения : в 2 томах / свт. Григорий Богослов, архиеп. Константинопольский. — М., 2007.
  25. ↑ Григорий Нисский. 8 // Слова на Святую Пасху. — Творения святого Григория Нисского. — М., 1871. — С. 26–91.
  26. ↑ Кирилл Александрийский. Epistulae paschales (Бор. грек). — Patrologia Graeca. — Т. 77.
  27. ↑ Блаженный Августин. Пять пасхальных проповедей - П.С. Озерский, С.А. Степанцов (билдәһеҙ). Православный портал «Азбука веры». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 апрель 2026.
  28. ↑ Gaudentius. Tractatus Paschales (лат.). — Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum. — Wien, 1936. — Т. 68. — С. 18–101.
  29. ↑ Zeno Veronensis. Пасхальные проповеди (лат.). — Corpus Christianorum. Series Latina. — Turnhout, 1971. — Т. 22.
  30. ↑ Coelius Sedulius. Carmen Paschale; Opus Paschale (лат.). — Sedulii Opera omnia. — Wien, 1885. — Т. 1. — С. 1–303.
  31. ↑ Leo Magnus. Пасхальные проповеди (лат.). — Patrologia Latina. — Т. 54.
  32. ↑ 1 2 3 4 5 Renoux, Ch. Lectionnaire arménien de Jérusalem (фр.). — Turnhout, 1971. — Т. 1.
  33. ↑ Tarchnischvili, M. Grand Lectionnaire de l’Église de Jérusalem (фр.). — Turnhout, 1959–1960.
  34. ↑ McGuckin, J. A. St. Gregory of Nazianzus: An Intellectual Biography (инг.). — Crestwood (NY), 2001.
  35. ↑ 1 2 3 4 Mateos, J. Le Typicon de la Grande Église (фр.). — Roma, 1962. — Т. 2.
  36. ↑ 1 2 Дмитриевский, А. А. Богослужение Страстной и Пасхальной седмиц во св. Иерусалиме IX–X в.. — Казань, 1894.
  37. ↑ 1 2 Дмитриевский, А. А. Древнейшие патриаршие Типиконы: Святогробский Иерусалимский и Великой Константинопольской церкви. — Киев, 1907.
  38. ↑ Bertonière, G. The Historical Development of the Easter Vigil and Related Services in the Greek Church (инг.). — Roma, 1972.
  39. ↑ Пентковский, А. М. Студийско-Алексеевский Типикон 1034 года. — М., 2001.
  40. ↑ Служба в Светлое Христово Воскресение - читать, скачать. Православный портал «Азбука веры». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 апрель 2026.
  41. ↑ 1 2 3 4 5 Bertonière G. The Historical Development of the Easter Vigil and Related Services in the Greek Church (инг.). — Rome: Pontificium Institutum Studiorum Orientalium, 1972.
  42. ↑ 1 2 3 4 5 Дмитриевский А. А. Богослужение Страстной и Пасхальной седмиц во св. Иерусалиме IX–X в.. — Казань, 1894.
  43. ↑ Acta Apostolicae Sedis (лат.). — 1951. — Vol. 43. — P. 128–137.
  44. ↑ Acta Apostolicae Sedis (лат.). — 1955. — Vol. 47. — P. 838–847.
  45. ↑ Ordo Hebdomadae Sanctae instauratus (лат.). — Roma, 1956.
  46. ↑ Sacrosanctum Concilium; Missale Romanum (postconciliarum editiones) (лат.).
  47. ↑ 1 2 Missale Romanum (лат.). — 1970.
  48. ↑ Пасха светлое христово воскресение – Литургическая Тетрадка - Библиотека Конгрегации Кларетинов. claret.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 апрель 2026.
  49. ↑ Агапкина Т. А., Белова О. В. Пасхальные яйца в обрядности и фольклоре славян. — Москва, 2011.
  50. ↑ 1 2 Easter - ReligionFacts (ингл.). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 апрель 2026.
  51. ↑ 20 Easter Food Traditions Around the World (ингл.). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 апрель 2026.
  52. ↑ Greek Orthodox Easter: Religious Traditions, Customs and Food Habits (ингл.). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 апрель 2026.
  53. ↑ Easter traditions around the world a comparison of Europe and the United States (ингл.). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 апрель 2026.

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар