Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Сретение Господне

Сре́тение Госпо́дне, шулай уҡ Сретение (грек. συνάντησις «осрашыу»[1]), Ғибәҙәтханаға килтереү (грек. Ἡ Ὑπαπαντὴ τοῦ Κυρίου, лат. Praesentatio Domini «Раббы менән таныштырыу») — тарихи диндәрҙә һәм ҡайһы бер протестант конфессияларында билдәләнгән христиан байрамы[2]. Раштыуанан һуң ҡырҡ көн үткәс, Тәүратта ғаиләләге ир затынан булған бөтә баш балаларҙы Раббыға бағышларға тейешле фарманға ярашлы, Иерусалим ғибәҙәтханаһына сабый Ғайса пәйғәмбәрҙе килтереү тураһындағы Инжил ваҡиғаһын иҫкә төшөрөүгә арналған.

Православиела йылдағы 12 дини байрам иҫәбенә инә. Сретение 2 (15) февралдә йәки 2 февралдә билдәләнә, был аныҡ общинаның йәки урындағы айырым сиркәүҙең ниндәй дини календарҙан файҙаланыуына бәйле. Католицизмда григориан календары буйынса — 2 февралдә, Әрмән апостол сиркәүендә 14 февралдә билдәләнә.

Инжил сюжеты

Луканан Инжил буйынса (2:22—39), Йософ менән Мәрйәм ҡырҡ көнлөк сабыйҙары Ғайсаны Иерусалим ғибәҙәтханаһына алып килә һәм, ҡанун күрһәтмәләрен үтәп, мохтаждарға «ике урман күгәрсене йәки ике күгәрсен балаһын» (Лука 2:24; Левит 12:8) ҡорбан килтерәләр. Шулай итеп, тәүге ир баланы Раббыға бағышлау тураһында фарман үтәлә.

Байрамдың славянса атамаһы «сретение» (осрашыу) Изге Ғаиләнең ғибәҙәтханала сабыйҙы, вәғәҙә ителгәнсә, Мессия итеп ҡабул иткән тәҡүәле Симеон Богоприимец менән осрашыуына бәйле. Симеон бөгөн христианлыҡта доға рәүешендә ҡулланылған «Ныне отпущаеши» һүҙҙәрен әйтә[3]:

Ныне отпускаешь раба Твоего, Владыко, по слову Твоему, с миром, ибо видели очи мои спасение Твое, которое Ты уготовал пред лицем всех народов, свет к просвещению язычников и славу народа Твоего Израиля.

— Лк. 2:29—32

Йософ һәм Мәрйәм был һүҙҙәргә ғәжәпләнә. Симеон, Мәрйәмгә төбәп, әүлиәлек итә:

И благословил их Симеон и сказал Марии, Матери Его: се, лежит Сей на падение и на восстание многих в Израиле и в предмет пререканий, и Тебе Самой оружие пройдет душу, — да откроются помышления многих сердец.

— Лк. 2:34—35

Был һүҙҙәр Мәрйәм Инәнең «Ҡаты йөрәктәрҙе йомшартыу» иконаһының нигеҙенә һалына[4].

Әүлиә Анна Пророчица ла Ғайсаны шунда ҡаршы ала, шунан һуң Раббыны данлай һәм киләсәктәге ҡотолоу тураһында һөйләй башлай.

Дини риүәйәт буйынса, Симеон Птолемей II Филадельф осоронда Изге Китапты грек теленә тәржемә итеү өҫтөндә эшләгән «етмеш ике» тәржемәсе иҫәбенә инә; был риүәйәттә шулай уҡ Симеондың Исаияның Мессияның Ғиффәтле ҡыҙҙан тыуыуы хаҡындағы әүлиәлегенән шикләнеүе һәм фәрештәнең уның был әүлиәлектең үтәлеүен күрмәйенсә үлмәйәсәге тураһында белдереүе әйтелә.

Дуччо. «Сретение». «Маэста», фрагмент, 1308—1311. Опера-дель-Дуомо музейы, Сиена
Сретение. Рогир ван дер Вейден

Хикәйәләүгә инеш һүҙендә евангелист, Мәрйәм Инә менән Йософ, диндар йәһүдтәр булараҡ, Муса ҡанунының бала тыуыуға ҡағылышлы бөтә талаптарын ентекле үтәй, тип һыҙыҡ өҫтөнә ала. Был ҡотолоу тураһындағы яңы асыштың Иҫке Ғәһедте инҡар итеү менән түгел, ә элекке ҡанунға тоғролоҡ менән әҙерләнгәнен аңлата (Матфей 5:17). Бер үк ваҡытта хикәйәләүҙә баҫалҡылыҡ темаһы ла асыла: Мәрйәм Инә, үҙенең сафлығы менән өҫтөн булып, үҙ ирке менән күрһәтмәләрҙе ҡабул итә һәм шуның менән иманлыларға буйһоноусанлыҡ өлгөһө булып тора[5]. Үҙ сиратында, Ғайса ла — Закон сығарыусы — ҡанундан юғарыраҡ булғанды «закон буйынса» үтәй, һәм, рух азатлығын һаҡлап, законға хеҙмәт итеүҙе кире ҡаҡмай[6].

Хикәйәләүҙең тәүге шиғырҙарында «закон» һүҙен өс тапҡыр ҡулланыу, ә һуңынан уның мәғәнәһенең Изге Рух темаһының үҙәк өлөшөндә уға ҡаршы ҡуйылыуын (унда Рух тураһында шулай уҡ өс тапҡыр әйтелә) «закон дәүеренән» «хозурлыҡ дәүеренә» күсеүҙе билдәләү өсөн тәғәйенләнгән аңлы композицион алым булараҡ аңлатырға була[7]. Раббы менән осрашыу тураһындағы хикәйәләү үҙе шул уҡ Инжилдәге сөннәтләү, исем ҡушыу һәм изге Яхъя ғибәҙәтханаһына килтереү тураһындағы икенсе тарихҡа параллель рәүештә бара (Лука 1:59—80).

undefined

Байрам ғибәҙәте

Байрамдың килеп сығышы

Сретение байрамы IV быуатта Иерусалимда был ҡаланың христиан сиркәүенең ғибәҙәт календарында барлыҡҡа килә. Башта ул Раштыуа һәм Раббының суҡындырылыуы ваҡиғаларын иҫкә алған Раббының тыуыуы (Богоявление) байрамынан һуң 40 көнлөк ғибәҙәт циклының тамамланыуын билдәләй[8].

Байрам тураһында иң тәүҙә IV быуатҡа ҡараған "Эгерияның хаж ҡылыуы"нда телгә алына:

« Эпифаниянан һуң ҡырҡынсы көн бында ҙур хөрмәт менән билдәләнә. Был көндө күмәкләп Анастасисҡа (Раббы кәшәнәһе ғибәҙәтханаһы) баралар, һәм барыһы ла Пасха байрамындағы кеүек оло тантана менән башҡарыла. Бөтә пресвитерҙар, ә һуңынан епископ ҡырҡынсы көндә Йософ менән Мәрйәмдең Раббыны ғибәҙәтханаға алып килеүе, Симеон һәм Фануил ҡыҙы Анна әүлиәнең Уны таныуҙары, уларҙың Раббыны күреп әйткән һүҙҙәре һәм Ғайсаның ата-әсәһе килтергән ҡорбан тураһында Инжилдан вәғәз уҡый. Шунан һуң ғәҙәти тәртип буйынса Литургия башҡаралар, ә һуңынан отпуст (фатиха) бирелә. »

Ғайса пәйғәмбәрҙең ерҙәге тормошондағы ваҡиғаларҙы ғибәҙәт ҡылыуҙа данлау тенденцияһы 451 йылдағы Халкидон соборынан һуң үҫеш ала. Был байрамды Рим сиркәүендә Мәрйәмдең таҙарыныуы байрамы исеме аҫтында — V быуат аҙағында, ә Константинополь сиркәүендә Сретение Господне тип атап VI быуаттың тәүге яртыһында билдәләй башлайҙар[8].

Православие

Рус православие сиркәүендәге ғәмәлдәге Иерусалим уставы буйынса, Сретение Раббы байрамдары иҫәбенә инә[9], әммә унда Мәрйәм Инә байрамдарына хас бер нисә һыҙат бар. Сретениела бер байрам алды һәм 7 байрамдан һуңғы көн бар[10].

Киске ғибәҙәттә Иҫке Ғәһедтән өс паремия уҡыла: беренсеһе Биш китаптың баш балаларҙы һатып алыу тәртибенә арналған төрлө өлөштәренән тора (Мысырҙан сығыу 12:51—13:3, 11—12, 14—16, 22—29; Левит 12:2—4, 6—8; Һандар 8:14—18), икенсеһе Исаиянан (6:1—12), өсөнсөһө — Исаиянан Мысыр тураһында (19:1, 3—5, 12, 16, 19—21). Сретениеның әһәмиәтле гимнографик әҫәрҙәренә Косма Маюмскийҙың каноны һәм элегерәк айырым дини йыр булған «Богородице Дево, упование христианом» канонының 9-сы йырындағы һуңғы ҡушымталар инә. Байрам стихирҙарын Иоанн Дамаскин, Андрей Критский һәм башҡа аҙ билдәле гимнографтар ижад иткән. Литургияла тасуири антифондар башҡарыла, башланғыс шиғыр яңғырай, байрам тропары һәм кондагы йырлана. Библия уҡыла: Йәһүдтәргә мөрәжәғәт 7:7—17. Луканан Инжил 2: 22—40[10].

Львов соборынан һуң Рус православие сиркәүе составына элекке грек-католик общиналарының күпләп индерелеүенә бәйле, Сретение Господне байрамында шәмдәргә фатиха биреүҙең латин сығышлы ҡағиҙәһе ҡулланылышҡа инә[10].

Байрамдың төп дини йырҙары
Сиркәү славян телендә Русса Грекса[11]
Тропарь, 1-се глас[12] Радуйся, Благодатная Богородице Дево, из Тебе бо возсия Солнце Правды — Христос, Бог наш, просвещаяй сущия во тьме. Веселися и ты, старче праведный, приемый во объятия Свободителя душ наших, дарующаго нам воскресение Радуйся, благодатная Богородица Дева, ибо из Тебя воссияло Солнце правды, Христос Бог наш, просвещающий находящихся во тьме. Веселись и ты, старец праведный, принявший во объятия Освободителя душ наших, дарующего нам воскресение Χαῖρε κεχαριτωμένη Θεοτόκε Παρθένε· ἐκ σοῦ γὰρ ἀνέτειλεν ὁ Ἥλιος τῆς δικαιοσύνης, Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν, φωτίζων τοὺς ἐν σκότει. Εὐφραίνου καὶ σὺ Πρεσβύτα δίκαιε, δεξάμενος ἐν ἀγκάλαις τὸν ἐλευθερωτὴν τῶν ψυχῶν ἡμῶν, χαριζόμενος ἡμῖν καὶ τὴν Ἀνάστασιν
Кондак, 1-се глас[12] Утробу Девичу освятивый Рождеством Твоим и руце Симеоне благословивый, якоже подобаше, предварив, и ныне спасл еси нас, Христе Боже, но умири во бранех жительство и укрепи люди, ихже возлюбил еси, Едине Человеколюбче Утробу Девичью освятивший Рождением Твоим, и руки Симеона благословивший, заранее, как надлежало, и ныне Ты спас нас, Христе Боже. Но огради миром среди войн народ Твой и укрепи тех, кого Ты возлюбил, Единый Человеколюбец Ὁ μήτραν παρθενικὴν ἁγιάσας τῷ τόκῳ σου, καὶ χεῖρας τοῦ Συμεὼν εὐλογήσας ὡς ἔπρεπε, προφθάσας καὶ νῦν ἔσωσας ἡμᾶς Χριστὲ ὁ Θεός. Ἀλλ' εἰρήνευσον ἐν πολέμοις τὸ πολίτευμα, καὶ κραταίωσον Βασιλεῖς οὓς ἠγάπησας, ὁ μόνος φιλάνθρωπος
Задостойник Ҡушымта: Богородице Дево, упование христианом, покрый, соблюди и спаси на Тя уповающих.

Ирмос 9 песни, глас 3

В законе сени и писаний образ видим, вернии, всяк мужеский пол, ложесна разверзая, свят Богу. Тем Перворожденное Слово, Отца Безначальна, Сына, Первородящася Материю неискусомужно, величаем

Ҡушымта: Богородица Дева, надежда христиан, покрой, сохрани и спаси надеющихся на Тебя.

Ирмос 9 песни, глас 3

В тени Закона и Писаний образ видим, верные: всякое существо мужского пола, разверзающее утробу матери, посвящено Богу. Поэтому Перворожденное Слово безначального Отца, Сына, перворождаемого не знавшей мужа Матерью, мы величаем

Ҡушымта: <...>

Канондың 9-сы йыры ирмосы: Ἐν νόμῳ, σκιᾷ καὶ γράμματι, τύπον κατίδωμεν οἱ πιστοί, πᾶν ἄρσεν τὸ τὴν μήτραν διανοῖγον, ἅγιον Θεῷ· διὸ πρωτότοκον Λόγον, Πατρὸς ἀνάρχου Υἱόν, πρωτοτοκούμενον Μητρί, ἀπειράνδρῳ, μεγαλύνομεν

Величание Величаем Тя, Живодавче Христе, и чтем Пречистую Матерь Твою, Еюже по закону ныне принеслся еси в храм Господень Славим Тебя, Податель жизни, Христос, и чтим Пречистую Твою Матерь, Которой Ты по закону сегодня был принесён в Божий храм <…>

Әгәр Сретение Оло ураҙаның беренсе аҙнаһының дүшәмбеһенә тура килһә, ә был бик һирәк була, байрам ғибәҙәт ҡылыуҙары, Устав буйынса, алдағы көнгә — 1 февралгә, Кисереү йәкшәмбеһенә күсерелә.

Католицизм

Католик сиркәүендә Сретение (лат. Praesentatio Domini, йәғни Ғибәҙәтханала Раббыға бағышлау) байрам статусына эйә (festum), «тантана» рангынан түбәнерәк; 2 февралдә билдәләнә. XX быуат уртаһындағы Рим Папаһы Павел VI реформаларына тиклем байрам Мәрйәмдең таҙарыныуы тип атала. Халыҡисеме: «шәмдәр көнө», сөнки был көндө, VI быуатҡа барып тоташҡан йола буйынса, шәмдәр тотоп йөрөү уҙғарыла, шулай уҡ шәмдәрҙе изгеләндереү үткәрелә[13][10].

Сретение байрамында руханиҙарҙың Литургиялағы кейемдәре, Ҡотҡарыусы һәм Мәрйәм Инәгә арналған башҡа байрамдарҙағы кеүек үк, аҡ төҫтә була.

Сретение көнөндә төп литургия ғибәҙәте булған месса алдынан шәмдәргә фатиха биреү йолаһы һәм шәмдәр тотоп йөрөү үткәрелә. Фатиха биреү йолаһы ғибәҙәт ҡылыуҙа булғандарҙың барыһының да антифон йырлау аҫтында шәмдәр тоҡандырыуҙан башлана. Рухани инеш сығыштан һуң ғибәҙәтхана буйлап йөрөй һәм ҡулдарына шәмдәр тотоп доға ҡылыусыларға изгеләндерелгән һыу һибә. Шунан һуң рухани үҙе өсөн әҙерләнгән шәмде ала һәм: «Күмәкләп Раббыны ҡаршыларға барайыҡ» тип тәре йөрөшөн башлай. Тәре йөрөшө ваҡытында Симеон йыры башҡарыла. Тәре йөрөшө тамамланғандан һуң диндарҙар ғибәҙәтханалағы үҙҙәренең урындарына ҡайта, шәмдәрҙе һүндерә, һәм месса ғәҙәттәгесә дауам итә[14].

Иконография

Иртә христиан сәнғәтендә Сретение күренеше Римдәге Санта-Мария-Маджоре триумфаль аркаһы мозаикаларында (432—440) күрһәтелгән, унда ул Ғайса пәйғәмбәрҙең бала сағы циклына индерелгән һәм Мәрйәмде Аллаһ Инәһе булараҡ хөрмәтләүҙе раҫлауға бәйле. Төп персонаждарҙан тыш (Мәрйәм һәм Сабый, Йософ, Симеон, Анна әүлиә) фәрештәлә]], алтарь янындағы руханиҙар һәм ҡорбанға килтерелгән бер нисә күгәрсен һүрәтләнә[15].

IX быуат уртаһынан Сретение иконалары йыш ҡына Ғайсаны Симеондың ҡосағында йәки Мәрйәмдең Сабыйҙы Симеонға тапшырыу мәлен һүрәтләй, шул уҡ ваҡытта образдың литургик мәғәнәһе ғәйепте юйыу ҡорбаны булараҡ билдәләнә. XI—XII быуаттарҙа Сретение ун ике байрам (Осиос-Лукас, Неа-Мони, Дафни) циклына инә. Сербтарҙан килеп сыҡҡан сиркәү тупһаһында осрашыу асимметрик композицияһы боронғо рус сәнғәтендә таралыу ала, ә XVI—XVII быуат аҙағына сюжет Четьи-Минеи һәм дини йырҙарҙан үҙләштерелгән деталдәр менән ҡатмарландырыла. Көнбайыш Европа йолаһында XII быуаттан «шәмдәр тотоп йөрөү» күренеше нығына, сәхнә йыш ҡына готика стилендәге портал скульптураһы рәүешендә лә һүрәтләнә[15].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Дьяченко Г. М. Полный церковнославянский словарь. — 1899. — С. 655.
  2. ↑ Сретение Господне в протестантской церкви. ria.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 апрель 2026.
  3. ↑ «Ныне отпущаеши». Православная энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 апрель 2026.
  4. ↑ Икона Божьей Матери Умягчение злых сердец. 18 апрель 2026 тикшерелгән.
  5. ↑ Bede the Venerable. Homilies on the Gospels. Book One: Advent to Lent (инг.). — USA: Gorgias Press, 2010. — P. 179–180.
  6. ↑ Исихий Иерусалимский. Две проповеди на Праздник Сретения Господня святого Исихия Иерусалимского // Восток Свыше (духовный, литературно-исторический журнал). — Ташкент, 2019. — Вып. 50, № 2. — С. 62–73.
  7. ↑ Bovon, François. A Commentary on the Gospel of Luke 1:1–9:50 // Luke. — Minneapolis: Fortress Press, 2002. — 96–107 с.
  8. ↑ 1 2 Рубан Ю. И. Сретение Господне. (Опыт историко-литургического исследования). СПб. (1994). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 апрель 2026. Архивная копия от 26 февраль 2011 на Wayback Machine
  9. ↑ Лукашевич А. А. Господские праздники // Православная энциклопедия. Том XII. — М.: Церковно-научный центр «Православная энциклопедия», 2006. — С. 173—178. — 752 с. — 39 000 экз. — ISBN 5-89572-017-Х
  10. ↑ 1 2 3 4 Петров А.Е., Желтов М., иер., Квливидзе Н. В. Сретение Господне // Православная энциклопедия. — Т. 65. — С. 643—656.
  11. ↑ Τῌ Β' ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΜΗΝΟΣ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ Ἡ Ὑπαπαντὴ τοῦ Κυρίου, καὶ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. azbyka.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 апрель 2026.
  12. ↑ 1 2 Православный календарь. Февраль, день 2. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 апрель 2026. Архивная копия от 17 февраль 2011 на Wayback Machine Православие.ru
  13. ↑ Праздники Римско-католической церкви. web.archive.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 апрель 2026.
  14. ↑ 2 февраля. Литургическая Тетрадка. claret.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 апрель 2026.
  15. ↑ 1 2 Сретение Господне • Большая российская энциклопедия - электронная версия. old.bigenc.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 апрель 2026.

Әҙәбиәт

Һылтанмалар

Категориялар