Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Хәтирә

Хәтирә (рус. Хатира) — башҡорт фольклорында телдән һөйләнгән хикәйә-иҫтәлек жанры. Хәтирәләрҙә сағыштырмаса яңыраҡ дәүерҙә йәки хәҙерге заманда булған ысын ваҡиғалар хаҡында бәйән ителә. Шул уҡ ваҡытта ундай хикәйәләрҙә дөрөҫ факттар менән бер рәттән нәфис уйҙырма элементтары ла осрарға мөмкин.

Хәтирә башҡорт фольклорының әкиәт булмаған проза жанрҙарына ҡарай һәм тарихи риүәйәттәр менән тығыҙ бәйле. Легенда һәм риүәйәттәрҙән айырмалы рәүештә, хәтирә ғәҙәттә ваҡыт һәм урын яғынан анығыраҡ була, шулай уҡ ваҡиғаларҙы күргән-белгән шаһиттарҙың йәки уларҙа ҡатнашҡан кешеләрҙең шәхси иҫтәлектәренә нигеҙләнә[1][2].

Жанрҙар системаһындағы урыны

Башҡорттарҙа тарихи риүәйәттәр йыш ҡына «тарих» төшөнсәһе менән дә атала. Улар әкиәт булмаған проза жанрҙары системаһында үҙәк урын биләй. Был төркөмгә риүәйәттәр, легендалар, хикәйә-иҫтәлектәр инә.

Тарихи риүәйәттәрҙең төп үҙенсәлеге — һөйләнгән ваҡиғаның ысынбарлыҡҡа тап килеүенә йүнәлеш. Уларҙың бурысы — халыҡ хәтерендә йәмғиәт өсөн әһәмиәтле ваҡиғаларҙы, тарихи шәхестәр хаҡындағы иҫтәлектәрҙе һаҡлау һәм уларға халыҡсан баһа биреү. Күп кенә риүәйәттәрҙең нигеҙендә ятҡан конфликт милли йәки социаль характерҙа була: мәҫәлән, һуғыштар, ырыу-ара бәрелештәр, ғәҙеллек эҙләгән йәки халыҡ яҡлы ҡасҡындар хаҡындағы хикәйәләр[2].

Жанр үҙенсәлектәре

Хәтирәләрҙә хикәйәләү ғәҙәттә ваҡиғаны үҙ күҙе менән күргән кеше йәки унда ҡатнашыусы исеменән алып барыла. Жанрҙың хас билдәләренең береһе — ундай хикәйәләрҙең башлыса билдәле бер төбәктә, тасуирланған ваҡиғалар яҡшы таныш булған халыҡ араһында таралыуы.

Күп хәтирәләрҙә социаль яҡтан әһәмиәтле тарихи ваҡиғалар сағылыш таба: Октябрь революцияһы, Граждандар һуғышы, Бөйөк Ватан һуғышы һәм башҡалар. Билдәле өлгөләр иҫәбенә «Билдәһеҙ ҡыҙылармеец», «Ҡантүбә», «Әбделхаҡтың батырлығы» кеүек әҫәрҙәр инә.

Шулай уҡ хәтирәләрҙә мажаралы йәки драматик көнкүреш ваҡиғалары ла йыш тасуирлана. Мәҫәлән, «Тимербай батыр», «Әхмәтша йырсы», «Сафа менән Иван Поддубный» кеүек әҫәрҙәр ошо төргә ҡарай[3].

Жанр эволюцияһы

Ваҡыт үтеү менән халыҡ хәтерендә һаҡланған һәм быуындан быуынға тапшырылған айырым хәтирәләр дөйөмләштерелгәнерәк характер ала. Һөҙөмтәлә улар тарихи риүәйәттәргә әйләнә һәм фольклор хикәйәләүҙәренең тотороҡло корпусына инә[3].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Хатира, 2019
  2. ↑ 1 2 Хәтирә, хикәйә‑иҫтәлек. Башҡорт энциклопедияһы: 7 томда. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 июль 2026.
  3. ↑ 1 2 Ахметшина Г. М. Башкирские исторические предания // disserCat. — 2004.

Әҙәбиәт

  • Сөләймәнов А. М. Башҡорт халҡының хикәйәләү фольклоры. — Өфө: БДПУ, 2011.
  • Башҡорт халыҡ ижады: 18 томда. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1972—1985.
  • Зарипов Н. Т. Башҡорт фольклоры. Һуңғы йылдарҙағы тикшеренеүҙәр. — Өфө, 1986.
  • Нәҙершина Ф. А. Риүәйәт һәм легендаларҙа халыҡ тарихы. Тулыландырылған баҫма. — Өфө: Китап, 2011. — 360 бит. — ISBN 978-5-295-05201-9.

Һылтанмалар

Категориялар