Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Шомбай

Шомбай рус. Шумбай — башҡорт һәм татар халыҡтары фольклоры персонажы, әкиәт геройы. Хәйләкәр, тапҡыр, етеҙ һәм үткер кешенең дөйөмләштерелгән образы. Ул ғәҙәттә һаран байҙарҙы, дин әһелдәрен йәки яуыз көстәрҙе үҙенең аҡылы һәм хәйләһе менән еңеп сығыусы ыңғай герой булараҡ сығыш яһай.

Образ тасуирламаһы

«Шомбай» исеме этимологик йәһәттән «шом» (серле, шикле) һүҙенән килеп сыҡҡан тип фаразлана, был «йәшерен, үҙ иҫәбендәге кеше» тигәнде аңлата. Әкиәттәрҙә ул үҙен һармаҡ итеп күрһәтеп, тирә-йүндәгеләрҙе алдаштыра, әммә аҙаҡ барыбер еңеүсе булып ҡала.

Шомбай образының төп һыҙаттары:

  • Тапҡырлыҡ: Теләһә ниндәй ауыр хәлдән юл таба белеү.
  • Хәйләкәрлек: Байҙарҙың һәм залимдарҙың ҡомһоҙлоғон үҙҙәренә ҡаршы ҡулланыу.
  • Юмор: Уның эш-ғәмәлдәре һәр ваҡыт көлкө һәм шаяртыу менән үрелеп бара[1].

Фольклорҙа

Башҡорт халыҡ ижадында Шомбай тураһында бер нисә әкиәт сюжеты бар. Иң билдәлеләренең береһендә Шомбай байға хеҙмәткәр булып урынлаша. Байҙың ҡатыны иренә «Шомбай исемле кешене эшкә алма» тип ҡушҡан була. Әммә Шомбай ауылдағы бөтә үҫмерҙәрҙең дә исеме Шомбай тип байҙы ышандыра һәм эшкә урынлаша. Аҙаҡ ул үҙенең тапҡырлығы менән байҙың ҡатынының хыянатын фашлай һәм байҙы көлкөгә ҡалдыра.

Шомбай тураһындағы әкиәттәрҙе беренсе тапҡыр рус телендә М. А. Васильев 1924 йылда «Татар халыҡ әҙәбиәте ядкәрҙәре» («Памятники татарской народной словесности») йыйынтығында «Хитрий работник» («Хәйләкәр хеҙмәтсе») исеме менән баҫтырып сығара[2].

Әҙәбиәттә һәм театрҙа

Шомбай образы профессиональ башҡорт әҙәбиәтендә һәм театр сәнғәтендә киң ҡулланыла:

  • Кирәй Мәргән комедияһы: Яҙыусы һәм фольклорсы Кирәй Мәргән халыҡ әкиәттәре нигеҙендә «Шомбай» комедияһын яҙа. Был әҫәр башҡорт драматургияһының классикаһына әүерелә.
  • Мәжит Ғафури исемендәге театр: Башҡорт дәүләт академия драма театры репертуарында «Шомбай» постановкаһы оҙаҡ йылдар уңыш менән бара. Спектаклдә герой ялғансыларҙы фашлай, яуызлыҡты еңә һәм һәр ваҡыт еңеүсе булып ҡала[3].
  • Ҡурсаҡ театрҙары: Образ балалар спектаклдәрендә лә бик популяр.

«Шомбай-фест» фестивале

Шомбай образының төрки донъяһындағы әһәмиәтен билдәләү маҡсатында Ҡазан ҡалаһында «Шомбай-fest» Халыҡ-ара ҡурсаҡ театрҙары фестивале үткәрелә.

  • Фестиваль «Әкият» татар дәүләт ҡурсаҡ театры базаһында ойошторола.

Унда Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән һәм сит илдәрҙән театр коллективтары ҡатнаша. Фестивалдең символы булып тапҡыр Шомбай образы хеҙмәт итә, был иһә фольклор геройының хәҙерге мәҙәниәттә лә йәшәүен дәлилләй[4].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Шомбай (башҡ.). Башҡорт энциклопедияһы: 7 томда. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 июнь 2026.
  2. ↑ Шомбай. Tatarica. Татар энциклопедиясе. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 июнь 2026.
  3. ↑ Комедия “Шомбай” в постановке Башкирского государственного академического театра драмы имени Мажита Гафури. Башкортостан24. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 июнь 2026.
  4. ↑ Шомбай-фест'26. Международный фестиваль кукольных театров. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 июнь 2026.

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар