Ямбыл өлкәһе
Ямбыл өлкәһе (ҡаҙ. Жамбыл облысы, Jambyl oblysy; — Ҡаҙағстандың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Административ үҙәге — Тараз ҡалаһы. Өлкәнең майҙаны 144 264 км² (10-се урын), был Ҡаҙағстан территорияһының 5.3 %-ын тәшкил итә. 2024 йылдың башына ҡарата халыҡ һаны 1 242 500 кеше.
Өлкә 10 райондан һәм 1 өлкә ҡарамағындағы ҡалаланан тора. Өлкәнең сиктәштәре:
- Төньяҡта — Ҡарағанды һәм Олотау өлкәһе
- Көнбайышта — Төркөстан өлкәһе
- Көньяҡта — Ҡырғыҙстандың Талас һәм Сүй өлкәһе
- Көнсығышта — Алматы өлкәһе
Өлкәнең атамаһы
Өлкәнең атамаһы уның административ үҙәге — Ямбыл ҡалаһы исеменән алына. Был атама ҡаҙаҡ һәм совет шағиры-аҡыны, 1941 йылғы икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты Ямбыл Ябаев хөрмәтенә бирелә.
1993 йылдың 4 майында Ҡаҙаҡстан Юғары Советы Президиумы ҡарары менән төбәктең үҙәге — Тараз ҡалаһы тип үҙгәртелә.
Тарихы
Ямбыл өлкәһе 1939 йылдың 14 октябрендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән ойошторола һәм үҙ составына туғыҙ районды индерә, шуларҙың алтыһы Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһенән, өсөһө Алматы өлкәһенән бүленеп алына.
Шул уҡ ваҡытта өлкә ойошторолғанда, Сүй районынан бүленеп алынған яңы Күктирәк районы булдырыла. 1951 йылда Ямбыл өлкәһенә Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһенән бүленеп сыҡҡан йыуалы районы индерелә. 1957 йылда Ҡыҙылтау районы бөтөрөлә. 1963 йылда Ямбыл, Күктирәк, Луговой һәм Һарыһыу райондары бөтөрөлә. Ҡалған райондарға «ауыл» статусы алына.
1964 йылда Луговой һәм Муйынҡом райондары ойошторолдо, ә Сүй ҡалаһының өлкә буйһоноуындағы ҡала статусы алына. 1965 йылдың ғинуарында ауыл райондары ғәҙәти райондарына әүерелдерелә. Шул уҡ йылда Сүй ҡалаһына ҡабаттан өлкә буйһоноуындағы ҡала статусы бирелә. 1966 йылда Ямбыл районы, 1967 йылда Һарыһыу районы, ә 1973 йылда Красногор районы ойошторолдо. 1971 йылда Жанаataas ҡалаһы өлкә буйһоноуындағы ҡала статусын алды. 1988 йылда Красногор районы Ҡорҙай районы составына инә.
Географик мәғлүмәт
Өлкә территорияһы географик яҡтан башлыса тигеҙлекле. Ямбыл өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә, Ҡаратау һыртынан төньяҡ-көнсығышта, 3200 км² майҙанлы Әйкен ҡомлоҡтары урынлаша.
Өлкә климаты (Көньяҡ Ҡаҙағстандың башҡа төбәктәре кеүек үк) ҡоро һәм ҡырҡа континенталь.
Административ бүленеш
Өлкә 10 райондан һәм 1 өлкә ҡарамағындағы ҡалаланан тора.[3]:
- Байҙаҡ районы — Һарыкемер ауылы
- Ямбыл районы — Аса ауылы
- Йыуалы районы — Бауырйән Момыш улы ауылы
- Ҡорҙай районы — Ҡорҙай ауылы
- Мәркә районы — Мәркә ауылы
- Муйынҡом районы — Муйынҡом
- Рыҫҡолов районы — Ҡолан ауылы
- Һарыһыу районы — Яңыташ ҡалаһы
- Талас районы —Ҡаратау
- Сүй районы — Түле би
- Тараз ҡалаһы.
Халыҡ иҫәбе
| Ямбыл өлкәһе халыҡ һаны[4][5] | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1970 | 1979 | 1989 | 14.02.1999 | 2003 | 2004 | 2005 |
| 794 320 | ▲933 426 | ▲1 048 546 | ▼988 840 | ▼980 072 | ▲985 552 | ▲992 089 |
| 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 |
| ▲1 001 094 | ▲1 009 210 | ▲1 018 845 | ▲1 020 791 | ▲1 034 487 | ▲1 046 497 | ▲1 055 813 |
| 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 |
| ▲1 069 874 | ▲1 084 482 | ▲1 098 740 | ▲1 110 907 | ▲1 115 307 | ▲1 117 220 | ▲1 125 442 |
| 2020 | 2021 | |||||
| ▲1 130 099 | ▲1 139 151 | |||||
Этник составы
Өлкәлә яҡынса 1,2 миллион кеше йәшәй (2024 йыл, баһалау буйынса). Халыҡ 100-ҙән ашыу милләт һәм халыҡ вәкилдәренән тора. Даими халыҡтың 74,61 %‑ын ҡаҙаҡтар тәшкил итә. Ҡаҙаҡтарҙың иң аҙ өлөшө Тараз ҡалаһында күҙәтелә, әммә унда ла уларҙың һаны 1989 йылда 48,84 % булһа, 2024 йылда 81,10 %‑ҡа етә.
- ↑ Численность населения Республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов и районных центров и поселков на 1.10. 2022 года. Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: октябрь 2022. Архивировано октябрь 2022 года.
- ↑ Численность населения республики Казахстан по полу в разрезе областей, городов, районов и районных центров и поселков на начало 2021 года. Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 18 июль 2019. Архивировано 13 июнь 2020 года.
- ↑ Административно-территориальное деление (город, посёлков, сельских и аульных округов) по состоянию на 1.01.2006 года. Архивировано 27 май 2009 года.
- ↑ Division of Kazakhstan (ингл.). pop-stat.mashke.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 март 2016. Архивировано 21 март 2022 года.
- ↑ Численность населения на начало года, регионы Республики Казахстан, 2003-2015. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 28 июль 2013. Архивировано 30 ғинуар 2014 года.