Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Үпкә яман шеше менән көрәш көнө

Үпкә яман шеше менән көрәш көнө (ингл. World Lung Cancer Day, рус. Всеми́рный де́нь борьбы́ с ра́ком лёгких) — Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы һәм Халыҡ-ара яман шешкә ҡаршы көрәш союзы (UICC) тарафынан булдырылған халыҡ-ара көн. 2012 йылдан алып йыл һайын 1 августа билдәләнә.

Тарихы

XX быуат башында үпкә яман шеше һирәк осрай торған сир булған. Тәмәке тартыусылар һаны артыу сәбәпле, сир бөтә донъяла нығыраҡ тарала[1].

1950 йылдарҙа эпидемиологик тикшеренеүҙе ҡулланып, тәмәке тартыу үпкә яман шешенең сәбәптәренең береһе икәнлеге иҫбатлана.

1962 йылда тәмәке тартыуҙың һаулыҡҡа зыяны тураһында мәғлүмәттәр тәүге тапҡыр баҫылып сыға.

2000 йылдың 4 февралендә яман шешкә ҡаршы Париж хартияһына ҡул ҡуйыла: «… үпкә яман шеше менән ауырыған бөтә пациенттар өсөн һөҙөмтәле һәм юғары сифатлы медицина менән тәьмин итеү һәм тигеҙ ҡулланыу кәрәклеген иғлан итә». Ул бөтә донъя онкология ойошмалары тарафынан ҡабул ителгән[1].

2011 йылда Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (БДҺҺО) һәм Халыҡ-ара яман шешкә ҡаршы союз (UICC) башланғысы менән «Үпкә яман шеше менән көрәш көнө» булдырыла. Байрам көнө 1 августа билдәләнгән[2][3].

Был көндө ойоштороу маҡсаты — үпкә яман шешенән вафат булған кешеләрҙе иҫкә алыу, шулай уҡ донъя граждандары араһында был сирҙең хәүефлелеге, уның үҫеше өсөн хәүеф факторҙары тураһында мәғлүмәт таратыу, диагностикалау һәм иҫкәрткән һөҙөмтәле алымдар тураһында мәғлүмәт таратыу[4][5].

2012 йылдың 1 авгусында беренсе «Үпкә яман шеше менән көрәш көнө» билдәләнде.

2019 йылда БДҺҺО яман шеште йәмәғәт һаулығына янаған ун хәүеф иҫәбенә индерҙе, ул донъяла күкрәк яман шешенән һуң икенсе урынды биләй[2].

2022 йылда, МИАР (Глобаль яман шеште өйрәнеү обсерваторияһы) (рус.)баш. мәғлүмәттәре буйынса, яман шештән үлемдең төп сәбәбе булып үпкә яман шеше тора.

БДҺҺО-ның 2024 йылға мәғлүмәттәре буйынса, ирҙәрҙә асыҡланған яман шеш осраҡтары ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарағанда 5-6 тапҡырға күберәк. Мәскәүҙә йылына 2 меңдән ашыу яңы сир осрағы теркәлә.

Хәүеф факторҙары

Үпкә яман шеше үҫеше өсөн хәүеф факторҙары булып тора[6]:

  • тәмәке тартыу;
  • пассив тәмәке тартыу;
  • зыянлы производствола эшләү;
  • тирә-яҡ мөхиттең бысратыуы (экологик фактор);
  • үпкәнең ваҡытлыса шешеү ауырыуҙары;
  • нәҫелдән килгән бирешеүсәнлек.

Ауырыу билдәләре

Түбәндәге билдәләр булғанда, табипҡа мөрәжәғәт итергә кәрәк[6]:

  • ҡоро йүтәл (бер нисә аҙна);
  • тын алыу ауырлашыу, тын ҡыҫылыу;
  • тауыш үҙгәреүе (ҡысҡырыу, һыҙлау);
  • күкрәк ауыртыуы;
  • ҡаҡырыҡта ҡан булған йүтәл;
  • тиҙ арыу;
  • ҡапыл ауырлыҡты юғалтыу.

Профилактика саралары

Үпкә яман шешен иҫкәртеү өсөн[6]:

  • күкрәк ағзаларын рентген тикшереүе өсөн йәшәгән урыны буйынса медицина тикшереүе үтергй (флюорография, күкрәктең КТ) һ.б.;
  • иммун системаһын нығытыу, табип менән килешеп шеш ауырыуҙарын ваҡытында һәм дөрөҫ дауаларға;
  • сәләмәт туҡланырға, әүҙем тормош алып барырға (спорттың теләһә ниндәй төрө);
  • насар ғәҙәттәрҙе ташларға (тәмәке тартыу, араҡы һ.б.);
undefined

Саралар

«Бөтә донъя үпкә яман шеше көнө» төрлө киң мәғлүмәт сараларында киң яҡтыртыла[3] һәм түбәндәге саралар үткәрелә[5]:

  • матбуғат конференциялары;
  • уҡыу йорттарында һәм дауаханаларҙа асыҡ ишектәр көнө һәм лекциялар;
  • хәйриә саралары үткәрелә.

Был көндө төп халыҡ-ара саралар АҠШ-та Америка үпкә яман шешенә ҡаршы көрәш ассоциацияһы һәм Глобаль үпкә яман шешенә Ҡаршы көрәш коалицияһы ярҙамында үтә[3].

Йыл һайын үпкә яман шеше буйынса Бөтә донъя конференцияһы (WCLC) үткәрелә.

2024 йылда саралар «Дауалау тигеҙһеҙлеген бөтөрөү: һәр кем яман шеш ауырыуҙарын дауалау мөмкинлегенә лайыҡ» лозунгыһы аҫтында үтте[7].

undefined

Рәсәйҙә

2019 йылда Мәскәүҙә Мәскәү дәүләт университетының ботаника баҡсаһында «Аптекарский огород» тигән был көн хөрмәтенә сара үтте, «Тулы тормош менән һула» инсталляцияһы эшләне. Һәр килеүсегә инеү урынында һауа шары тапшырҙылар: кеше тәмәке тартһа — ҡара шар, тәмәке тартмаһа — зәңгәр шар. Һуңынан шарҙарҙы кеше үпкәһе формаһындағы үтә күренмәле конструкцияға һалдылар[8].

2023 йылда Мәскәүҙә, Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Сеченов исемендәге университетының клиник үҙәгендә «Асыҡ ишектәр көнө» үтте. Һәр кем күкрәк ағзаларының КТ-һын үтергә һәм күкрәк хирургы менән консультация ала ала[9].

2024 йылда Димитровградта Өлкәндәр өсөн клиник дауахананың 1-се поликлиникаһында үпкә яман шешен иҫкәртергә арналған «Һаулыҡ мәктәбе» класы (лекция-презентация) ойошторолдо. Дәресте Рәсәй Федераль медицина-биология агентлығының Рентгенология һәм ортопедия федераль ғилми үҙәге федераль дәүләт бюджет учреждениеһы табибы-онкологы — Ольга Петровна Букарева алып барҙы[10].

Мәскәүҙә, шул уҡ йылда, «Рәсәй бөгөн» матбуғат үҙәгендә был көнгә арналған матбуғат конференцияһы үтте[11].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 World Lung Cancer Day. 31 июль 2025 тикшерелгән.
  2. ↑ 1 2 Черненкова, Марина. Когда и как отмечают Всемирный день борьбы с раком легкого (31 июль 2024). 31 июль 2025 тикшерелгән.
  3. ↑ 1 2 3 World Lung Cancer Day On August 1 Raises Awareness About The Disease - Calendarr. 31 июль 2025 тикшерелгән.
  4. ↑ Ежегодно 1 августа отмечается Всемирный день борьбы с раком легкого - (билдәһеҙ). okbhmao.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 июль 2025.
  5. ↑ 1 2 World Lung Cancer Day. 31 июль 2025 тикшерелгән.
  6. ↑ 1 2 3 1 августа отмечается Всемирный день борьбы с раком легких - ФГБУ «НМИЦ ФПИ» Минздрава России. 31 июль 2025 тикшерелгән.
  7. ↑ World Lung Cancer Day 2024, History, Significance, and Theme (билдәһеҙ). www.studyiq.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 июль 2025.
  8. ↑ Акция в честь Всемирного дня борьбы против рака легкого — с 1 по 4 августа в "Аптекарском огороде" — Аптекарский огород. hortus.msu.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 июль 2025.
  9. ↑ Всемирный день борьбы с раком легкого в Клиническом центре Сеченовского Университета. 31 июль 2025 тикшерелгән.
  10. ↑ 1 августа — Всемирный день борьбы с раком легкого. - ФГБУ ФНКЦРиО ФМБА России. fnkcrio.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 июль 2025.
  11. ↑ Пресс-конференция, приуроченная к Всемирному дню борьбы с раком легкого. www.russcpa.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 июль 2025.

Һылтанмалар

Категориялар